Hardegarijp in de 16de eeuw

In de 16de eeuw lag de kern van Hardegarijp dichter bij de Zomerweg dan nu. Bij de oudere kerk lagen boerderijen en verspreide huizen. Het hoge zand was geschikt voor wonen en akkerland; in lagere gedeelten lagen hooilanden en veen. Een betrouwbaar aantal inwoners voor deze eeuw heb ik niet gevonden.

Het dorp lag in de grietenij Tietjerksteradeel. De boeren waren niet altijd eigenaar van de grond die ze bewerkten. In de opgaven van 1543 staan zowel landerijen bij Hardegarijp als jaarlijkse pachtbedragen.

1543: land huren en turf uitgraven

Sijurdt Wijbes huurde een boerenplaats met 22 mansmaten hooiland. Daarvoor kwam jaarlijks zeven gouden florijnen binnen. Anna zoon huurde een klein stuk land, grotendeels afgegraven veen, voor achttien stuivers per jaar. Bij Hardegarijp lag ook een kleine boerenplaats bij het Helt die drie gouden florijnen opleverde.

Op een ander perceel stonden akkerland, hooiland en een strook uitgegraven veen naast elkaar. De jaarlijkse opbrengst daarvan werd op twee Philipsgulden gesteld. Na de turfwinning bleef er dus niet overal vruchtbaar land over.

Het Galeslot en de familie Rataller

Langs de oude weg tussen Hardegarijp en Tietjerk lag het Galeslot. In de 16de eeuw behoorde het aan de familie Van Rataller. Jeroen van Rataller was tussen 1531 en 1543 eigenaar en grietman van Tietjerksteradeel. Een grietman bestuurde de grietenij en had taken bij de rechtspraak.

Later bestuurde Johan van Rataller de grietenij, van 1549 tot 1584. Hij overleed in 1590. Zijn dochter Genoveva erfde het Galeslot en trouwde met Wolphaert van Lezaen, die haar vader als grietman opvolgde. De oudere plek lag bij de huidige Suwâldsterdyk; het vroegere huis is verdwenen.

Het Galeslot had een aanzienlijk landbezit. De bewoners van de boerenplaatsen in de omgeving konden hun land huren van instellingen en eigenaren. Het Galeslot zelf lag aan de oude verbinding met Tietjerk, maar hoeveel pachters of personeelsleden er voor de familie Van Rataller werkten, is niet vastgesteld.

Geloof en oorlog aan het einde van de eeuw

Tijdens de Opstand tegen Spanje kwam in Friesland in 1580 het gereformeerde kerkbestuur op de voorgrond. De katholieke kerkelijke goederen werden opnieuw beheerd. In de bewaard gebleven plaatselijke gegevens is geen concreet gevecht in het dorp beschreven.

Hooioogst rond 1550.

In de late 15de eeuw beschikte Tietjerksteradeel over galgen. Een ervan stond op de Galgewier, op grond van Algera State onder Tietjerk, bij de grens met Suawoude. Deze gerechtplaats hing samen met het rechtsgebied van Tietjerk, Rijperkerk en Suawoude. Hardegarijp wordt niet afzonderlijk als deelnemer genoemd. Het is niet bekend of daar een veroordeelde uit Hardegarijp terecht is gesteld.

De vermelding van kadastraal perceel Hardegarijp A667 betreft de registratie van de plek, niet de ligging van een galg in het dorp Hardegarijp. In hetzelfde Tietjerksteradeel bestond een tweede galg bij het Bergumermeer.

In 1528-1531 kwam vanuit Leeuwarden de Zwarteweg tot stand, aangelegd voor de verbinding naar Toutenburg bij Tietjerk. Hardegarijp bleef toen nog vooral een dorp van boerderijen bij de oudere Zomerweg. De weg noordelijker werd later belangrijk voor de groei van het dorp.