Oenkerk in de 16de eeuw

Oenkerk lag op de hogere zandgronden van de Trynwâlden. Bij het dorp lagen akkers en grasland; in de richting van het riviertje de Murk was het land lager en natter. Een betrouwbaar aantal inwoners of huizen voor de 16de eeuw is niet bekend.

Op de boerderijen werd land bewerkt en vee gehouden. Niet iedere boer bezat zelf de grond die hij gebruikte. Johannes Jellezoon uit Oenkerk huurde van Elisabeth Sappema, die ook namens haar kinderen optrad, een boerderij met land in Wouterswoude. Zijn pacht betrof dus grond buiten Oenkerk. Het huurbedrag is niet vastgesteld.

Graanverwerking rond 1550.

Omstreeks 1528: de bouw van Stania State

Jeppe Gerckes van Stania trouwde met Margaretha van Heemstra en verwierf daardoor grond bij Oenkerk. Op dat land liet hij omstreeks 1528 Stania State bouwen. De familie bezat ook grond buiten het dorp. Jeppe behoorde tot de Friese edelen die in 1515 Karel V als landsheer erkenden.

De state veranderde later meermaals van eigenaar en werd verbouwd. Het landhuis dat nu in het Stania Park aan de Rengersweg staat, is niet het oorspronkelijke huis uit de 16de eeuw. Het landgoed met zijn park is nog te bezoeken.

Jeppe overleed in 1533 en Margaretha in 1546. Het bezit kwam daarna in handen van de familie Van Heemstra. Heemstra State was een andere buitenplaats van die familie in Oenkerk.

Ook Heemstra State en Eysinga State behoorden tot de grotere huizen bij Oenkerk. Heemstra State werd later afgebroken; Eysinga State verdween in 1759. Op het terrein van de latere Unia State staat tegenwoordig een 19de-eeuws woonhuis, niet het 16de-eeuwse huis.

1536: moord en kerkroof

Op 24 januari 1536 werden twee personen terechtgesteld wegens een moord die in Oenkerk was gepleegd en wegens kerkroof. Ze werden aan een paal gewurgd en daarna verbrand. Hun namen, de plaats van de kerkroof en de omstandigheden van de moord zijn in de korte vonnisvermelding niet overgeleverd.

De gebeurtenissen staan ook op de pagina Moord en kerkroof in Oenkerk: twee terechtstellingen in 1536.

Boerenerf rond 1600.

1552: controle van wapens

In Friesland werd in 1552 een wapenschouw gehouden. Bij zo'n controle werd nagegaan welke wapens inwoners voor de verdediging konden leveren. Voor Tietjerksteradeel is de monsterlijst niet bewaard gebleven. Het aantal opgeroepen mannen uit Oenkerk en hun wapens zijn daardoor niet bekend. Meer over de werkwijze staat op de pagina De Friese Monsterlijsten van 1552.

1580: een andere godsdienst en een schoolmeester

In 1580 verbood het Friese bestuur de openbare katholieke eredienst. De dorpskerken kwamen ter beschikking van de gereformeerden. Dat betekende niet dat alle inwoners van Oenkerk meteen gereformeerd werden. Van afzonderlijke dorpsbewoners is niet vastgelegd wanneer zij van geloof veranderden.

Een jaar later vroegen inwoners van Oenkerk om inkomsten uit een oude kerkelijke studiebeurs te gebruiken voor het onderhoud van een schoolmeester. De inkomsten gingen toen naar Nicolaus Croneborch. Of het verzoek werd ingewilligd, is niet bekend.

Over wegen en water

Oenkerk lag aan de route door de Trynwâlden naar Giekerk en Oudkerk. Verder naar het zuiden lag Leeuwarden in de 16de eeuw. Naar het westen liepen verbindingen naar Wijns en het riviertje de Murk. Voor landgebruik en vervoer waren de wegen, vaarten en sloten van belang.