Oenkerk in de 18de eeuw

Oenkerk (Oentsjerk) lag op de hogere zandgrond van de Trynwâlden, tussen Giekerk en Oudkerk. Het was geen dorp met een dichtbebouwd plein rondom de kerk. Boerderijen en woningen stonden vooral langs de doorgaande weg tussen Leeuwarden en Dokkum, met verspreid liggende erven op het land. De kerk lag meer naar het westen, op enige afstand van de weg.

De omgeving bestond uit akkers, weilanden, hooilanden en lager, natter land. Op de hogere gronden lagen de erven en tuinen. In de lagergelegen stukken moest het water worden afgevoerd. Naast gewone boerenwoningen stonden in en bij het dorp de grote buitenplaatsen van aanzienlijke families. Hun bezittingen en levenswijze verschilden sterk van die van landarbeiders en dienstboden.

Boerengezinnen, arbeiders en mensen met bezit

Op een boerderij was het werk verdeeld over het gezin en eventuele knechten en dienstmeiden. Er werd gemolken, gehooid, graan of ander gewas verbouwd en voedsel voor het huishouden klaargemaakt. Niet iedere bewoner had eigen grond. Een pachter gebruikte land van iemand anders en moest daarvoor betalen. Wie als arbeider werkte, was afhankelijk van het werk dat boeren en andere werkgevers aanboden.

In 1744 telde het huishouden van Evert Hayes zeven personen. Vijf jaar later woonden er mensen met sterk uiteenlopende middelen. De veenbaas Romke Annes kon behoorlijk rondkomen. Menke Pytters verdiende zelf de kost, terwijl andere gezinnen ondersteuning nodig hadden. Ook rijke families en eigenaren van buitenplaatsen maakten deel uit van het dorpsleven. Een eenvoudige boer als Wybe Bouwes woonde in 1749 met twee volwassenen en drie kinderen in één huishouden.

De bewoners van Stania State

Rond 1730 kwam Stania State in handen van Hans Hendrik van Haersma. Hij was grietman, een bestuurder van een Friese plattelandsgemeente, in Oostdongeradeel. Hij liet bij Oenkerk een nieuw landhuis bouwen en gaf Johann Hermann Knoop opdracht om de tuin aan te leggen. In een verkoopbeschrijving uit 1758 worden onder meer lanen en een boomgaard met appel-, peren-, pruimen- en kersenbomen beschreven.

Na Van Haersma's overlijden in 1759 werd Jan de With eigenaar. Deze vroegere commandeur van de Verenigde Oostindische Compagnie had op het schip Hofwegen gevaren. Hij gaf de state dezelfde naam. Zijn vrouw was Wickjen Minnema. Hun zoon Cornelis Michael de With, die officier bij de Friese admiraliteit werd, woonde later op Stania State en overleed in Oenkerk in 1792.

Over de weg en over het water

De weg door Oenkerk verbond het dorp met de andere dorpen van de Trynwâlden en met Leeuwarden en Dokkum. Bewoners gingen te voet, met paard of met een boerenwagen op pad. Niet alle wegen waren verhard. Bij nat weer kon het vervoer moeizaam worden. Voor zware goederen bleef vervoer per schuit aantrekkelijk.

De Oenkerkervaart liep naar het riviertje de Murk. Via het water konden hooi, turf en andere goederen naar de omgeving worden vervoerd. Een boer die land buiten het dorp had of een schipper die handel dreef, was daardoor niet alleen op de doorgaande landweg aangewezen.

1748: inwoners eisen veranderingen

In het voorjaar van 1748 kwamen op verschillende plaatsen in Friesland boeren en andere inwoners in verzet tegen belastingen en het bestuur. Ook in Oenkerk werden eisen opgesteld. De inwoners vonden dat het land verarmde terwijl hoge bestuurders een inkomen uit hun ambten ontvingen. Zij wilden dat grietmannen en raadsheren hun werk zonder betaling zouden doen, zoals een diaken die armen helpt.

In hun eisen stond dat hoge bestuurders geen geld zouden ontvangen,

In modern Nederlands: omdat het land verarmd was en volgens deze inwoners zelfs minder middelen had dan een instelling voor armenzorg. Ze wilden ook minder boden in dienst van het bestuur en lagere betalingen aan de overblijvende ambtenaren. De klachten uit Oenkerk werden opgenomen in de grotere beweging van het Friese pachtersoproer.

Het leven op het erf en in huis

Een erf was tegelijk werkplaats en woonplek. Kleding werd gewassen, buiten te drogen gelegd en waar mogelijk versteld. Koperen emmers, ketels, linnengoed en tinnen huisraad waren bruikbare bezittingen die niet gemakkelijk vervangen konden worden. Kinderen hielpen mee met het werk; volwassenen gingen voor handel, familiebezoek of diensten geregeld naar andere dorpen.

In 1757 vergaten Wybren Ottes en Jeltie Aukes ieder een koperen voorwerp bij de voordeur naar binnen te halen. De volgende ochtend was het verdwenen. Bij boer Binne Pijtters en zijn zoon Jelte Binnes ontbraken in 1767 onder meer zeven hemden en een tinnen kom. Het verhaal van de koperen emmer en theeketel en de verdwenen kleding uit het dorshuis zijn afzonderlijk uitgewerkt.

Het verhaal van de koperen emmer en theeketel

1767: Wijbren Ottes over het wasgoed op de bleek

Wijbren Ottes, boer te Oenkerk, volgens de tekst in zijn 51ste en 52ste levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij getuigde dat hij op de 3de van deze maand omstreeks negen uur ’s avonds had ontdekt dat van zijn bleekveld ontbraken: drie zogenoemde Wittingen, een pouldoek, een linnen hemd van zijn vrouw en hemden voor zijn oudste zoon en twee van zijn dochters, en een hemdje van zijn jongste zoon.

De goederen waren diezelfde avond omstreeks zeven uur op zijn bleekveld uitgespreid om te bleken. De volgende ochtend zag hij bij het bleekveld voetsporen. Hij wist niet van wie die waren en wist in het geheel niet wie de goederen had gestolen. Omdat hij verder niets wist, beëindigde hij zijn verklaring na voorlezing. Bergum, 12 februari 1767. Wijbren Ottes zette zijn eigen merk. De verklaring werd afgelegd voor bijzitter Namme Oosterhof en de beëdigde klerk. Onder het ambtelijke slot staan N. Oosterhof en P. Wilhelmi.

1770: een moeder zonder haar man

Sjoukjen Folkierts kreeg in januari 1770 een dochter, terwijl haar man al jaren afwezig was. Ze had weinig middelen en moest een beroep doen op anderen. Haar geschiedenis gaat over de zorg voor een pasgeboren kind, armoede en de moeilijke keuzes van een moeder die niet zelfstandig in haar onderhoud kon voorzien. Het verhaal van Sjoukjen Folkierts en haar dochter beschrijft haar omstandigheden uitvoeriger.

Het verhaal van Sjoukjen Folkierts en haar dochter

1794: de schipper kwam thuis in een opengebroken huis

Schipper en veenbaas Eeltje Gosses uit Slokherne onder Oenkerk vertrok op donderdag 27 november 1794 met zijn vrouw van huis. Zijn schip lag in Oudkerk, geladen met wortelen. De volgende ochtend voer hij ermee naar Leeuwarden en daarna verder naar Schilcampen. Terwijl hij nog aan boord was, kreeg hij bericht dat thuis deuren openstonden en een kast was opengebroken. Hij ging terug en vond zilveren knopen, broekgespen en hoedhaken van zijn vrouw verdwenen. Lees het verhaal van de reis met de wortelen en de inbraak.

Lees het verhaal van de reis met de wortelen en de inbraak

1795: paarden op drift

Op een vroege maandagochtend in juni 1795 kwamen twee paarden door Oenkerk. Een van de dieren sleepte een achterbeen mee en bloedde hevig. Arbeider Andries Rinses hielp de plaatselijke kastelein Jan Alberts om ze in de stal te brengen. Ze lieten smid Sijtte Harmens uit Oudkerk komen. Die verzorgde de wond en kwam daarna nog meerdere keren terug. De paarden bleken van dorprechter Fokke Gaikema uit Bergum te zijn, die ze in Rijperkerk liet grazen. De gebeurtenissen rond de twee loslopende paarden worden door verschillende betrokkenen beschreven.

De gebeurtenissen rond de twee loslopende paarden

Bataafse Republiek en Franse tijd

In 1795 veranderde het bestuur van de Republiek en begon de Bataafse tijd. Ook Oenkerk viel vanaf dat moment onder veranderende regels voor bestuur en rechtspraak. Het dagelijks werk op de boerderijen, in de herbergen en op de wegen ging ondertussen door. In 1806 werd Lodewijk Napoleon koning van Holland. Na de inlijving bij Frankrijk in 1810 volgde in 1811 de dienstplicht voor Nederlandse mannen die daarvoor in aanmerking kwamen. Voor Oenkerk is nog geen met zekerheid geïdentificeerde dienstplichtige gevonden van wie ook het verdere lot bekend is. De gebeurtenissen na 1800 horen bij Oenkerk in de 19de eeuw.

Wat is nog herkenbaar?

De oude ligging van het dorp langs de weg door de Trynwâlden is nog herkenbaar. De kerk staat buiten de belangrijkste doorgaande bebouwing. Ten westen van het dorp loopt de Oenkerkervaart nog altijd naar het riviertje de Murk. De directe omgeving bestaat nog deels uit open weideland.

Verhalen uit aangiften en getuigenverklaringen die bij de baljuw werden vastgelegd.

Overzichtspagina met verhalen uit Oenkerk in de 18de eeuw

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.