Oenkerk door de eeuwen heen

Oenkerk (Oentsjerk) lag op de smalle zandrug van de Trynwâlden, tussen Giekerk en Oudkerk. Het dorp was geen stad en had geen grote handelsmarkt. Boeren, arbeiders, ambachtslieden, winkeliers en personeel van buitenplaatsen leefden er van werk op het land en in of rond hun woningen. Langs de weg van Leeuwarden naar Dokkum lagen boerderijen, huizen en erven. Vanuit Oenkerk liep de Oenkerkervaart westwaarts naar het riviertje de Murk.

Boeren, arbeiders en rijke families

Oenkerk was vooral een landbouwdorp. Rond de boerderijen lagen akkers, hooilanden en weilanden. Wie zelf grond of een boerderij bezat, had andere mogelijkheden dan een pachter, landarbeider of dienstmeid. Tegelijk woonden bij het dorp aanzienlijke families op buitenplaatsen als Heemstra State en Stania State. Een rijk dorp voor iedereen was het niet.

Landbouw rond 1650.

Een voorbeeld van een gewoon boerengezin is dat van Wybe Bouwes. In 1749 woonde hij met twee volwassenen en drie kinderen in Oenkerk en werd hij als eenvoudige boer aangeduid. De arbeider Durk Joukes werd in hetzelfde jaar beschreven als iemand die nauwelijks genoeg verdiende om van te leven. Sommige families hadden land en personeel; anderen waren afhankelijk van losse arbeid of hulp van de armvoogden.

Oenkerk in de 18de eeuw

States en buitenplaatsen

Bij Oenkerk lagen verschillende grote huizen met landerijen. Een state was een voornaam woonhuis, vaak met boerenland, een tuin en bijgebouwen. Vijf namen zijn in de plaatselijke geschiedenis bewaard:

• Heemstra State - het landhuis is in 1972 afgebroken. Het park en de voormalige tuinmanswoning zijn nog aanwezig.
• Andringahuis - dit huis is verdwenen.
• Eysinga State - het landhuis werd in 1759 afgebroken.
• Stania State - het landgoed ontstond in de 16de eeuw. Na de brand van 1813 verrees in de 19de eeuw het huidige landhuis.
• Unia State - op dit oudere stateterrein staat een wit woonhuis uit de 19de eeuw. Vanaf ongeveer 1860 was het een dokterswoning, later bekend door de familie Kijlstra. Het ligt aan de Rengersweg, bij de Dokter Kijlstraweg.

De landgoederen hadden eigen gronden. Daarop werd ook landbouw bedreven, naast het werk aan de huizen en tuinen. De huidige Unia State is niet hetzelfde gebouw als het oudere adellijke huis op die plek; de gelijknamige Uniastate in Beers is een andere buitenplaats.

Bewoners van de states

Jeppe Gerckes van Stania verkreeg omstreeks 1528 door zijn huwelijk met Margaretha van Heemstra grond ten noorden van Oenkerk. Op dat land bouwde hij Stania State. Het bezit ging later over op de familie Van Heemstra, die ook ander land rond Oenkerk bezat. De boerderijen en pachtgronden hoorden bij de inkomsten van dergelijke families.

Oenkerk in de 16de eeuw

In de 18de eeuw woonde grietman Hans Hendrik van Haersma op Stania State. Hij liet het huis vernieuwen en een tuin aanleggen. Na zijn overlijden in 1759 kwam de buitenplaats bij Jan de With terecht, een voormalige VOC-commandeur. Hij noemde het huis Hofwegen, naar een schip waarop hij had gevaren. De bewoners van Stania State in de 18de eeuw worden daar verder beschreven.

De bewoners van Stania State in de 18de eeuw

Werk op het landgoed

De states waren meer dan grote woonhuizen. In de 19de eeuw hoorde bij Stania State een boerderij, met bos, bouwland, weiland, stallen en een koetshuis. Er was ook een tuinmanswoning. Heemstra State had eveneens een tuinmanswoning. Die woning staat er nog.

Oenkerk in de 19de eeuw

Wilco Julius van Welderen baron Rengers en Catharina Theresia Looxma brachten met hun gezin de zomers door op Stania State en woonden in de winter in Leeuwarden. Hun zoon Theo ging later op Heemstra State wonen; dochter Clara bleef op Stania State. In Oenkerk in de 19de eeuw staat meer over de mensen die de huizen bewoonden en het landgoed onderhielden.

Wegen, vaart en vervoer

De Rengersweg was de oude doorgaande weg door het dorp. Ten westen daarvan liep de Wynzerdyk in de richting van Wijns en de Murk. De vaart was belangrijk voor vervoer van goederen uit de omgeving. De landwegen waren niet overal het hele jaar goed begaanbaar. Vooral bij nat weer werd het vervoer moeilijk. De weg tussen Oenkerk en Molenend, de latere Agelaan, werd in 1884 verhard. Zo konden inwoners, boeren en handelaars ook in natte maanden gemakkelijker over de weg reizen.

Personenvervoer rond 1850.

Hoeveel mensen woonden er?

Oenkerk telde in 1840 volgens een historische plaatsopgave ongeveer 441 inwoners. Het was daarmee een betrekkelijk klein dorp, met ook verspreid liggende boerderijen en woningen. De bevolking bestond niet alleen uit boerenfamilies. Er woonden onder meer een dorpssmid, schoolmeesters, arbeiders, dienstboden en later ook artsen. Molenend hoorde in deze tijd nog bij Oenkerk.

Oenkerk in de 16de eeuw

In de 16de eeuw werden rond Oenkerk boerderijen en landerijen verpacht. Land, water en de afvoer ervan waren belangrijk voor de bewoners. In 1527 komt Jeppe van Stania voor bij een protest over het uitdiepen van een waterloop. Een andere akte noemt Johannes Jellezoon uit Oenkerk, die land en een boerderij in Wouterswoude huurde. De omgeving werd mede bepaald door grotere grondbezitters, maar het werk gebeurde op boerderijen en erven.

Oenkerk in de 16de eeuw

Oenkerk in de 17de eeuw

Behalve boeren woonden er ambachtslieden. In 1675 trouwde smid Heere Jans in Oenkerk met Helena Vitu, die uit Den Haag kwam. Vier jaar later hadden zij een schuld van 50 pond bij Jetse Oenes uit Oudkerk. Hun gezin groeide en een zoon nam later de smederij over. De oude weg en de verbindingen met andere dorpen maakten het mogelijk om te trouwen, te werken en zaken te doen buiten het eigen dorp.

Oenkerk in de 17de eeuw

Oenkerk in de 17de eeuw

Oenkerk in de 18de eeuw

In de 18de eeuw vertellen de gebeurtenissen rond gewone huishoudens veel over het leven in Oenkerk. Het huis en het erf waren ook werkplaatsen. Een emmerbank stond bij de deur; een klein dorshuis en het middelhuis werden gebruikt voor werk en opslag. In 1757 bleven koperen voorwerpen buiten liggen. In 1767 verdwenen hemden, rokken, broeken en een tinnen kom uit een boerderij.

Keuken rond 1750.

Het verhaal van Sjoukjen Folkierts gaat over nog iets anders dan gestolen goederen. In januari 1770 werd zij na de geboorte van een dochter verhoord. Haar man was al jaren afwezig. Zij vertelde over armoede, hulp door armvoogden, verpanding bij de Bank van Lening in Leeuwarden en een reis naar Ferwerd. Ook de diefstal van een zak bonen in 1773 en de verdwenen schoengespen van 1788 behoren tot de gebeurtenissen die voor Oenkerk zijn opgeschreven.

Oenkerk in de 18de eeuw

• Overzichtspagina met verhalen uit de 18de eeuw
• Overige aangiften en getuigenverklaringen uit Oenkerk

Oenkerk in de 19de eeuw

In 1823 ontstond onenigheid over de keuze van een nieuwe schoolmeester. Sommige dorpsbewoners wilden de oude manier van kiezen behouden, waarbij de schoolopziener het examen in de herberg afnam. In 1836 kwamen meer dan tweehonderd mensen naar een godsdienstige bijeenkomst in de timmerschuur van Reinder Gerbens van Wieren. De gebeurtenis leidde tot bestuurlijk ingrijpen en straffen.

Onderwijs rond 1850.

Ook het reizen kon gevaarlijk zijn. Op 17 november 1841 kwamen koopman P.F. Bakstra en boerenzoon L.K. van der Meer op de weg richting Wijns door de bliksem om het leven. Over hun dood verschenen een krantenbericht en latere dagboekaantekeningen. Aan het einde van de eeuw maakten verbeterde wegen het dagelijkse vervoer gemakkelijker, maar veel inwoners bleven voor hun inkomen afhankelijk van boerenwerk, handwerk en dienstbetrekkingen.

Oenkerk in de 19de eeuw

Wat is nog te zien?

• De Rengersweg en Wynzerdyk volgen oude verbindingen door en langs het dorp.
• De Oenkerkervaart loopt richting de Murk.
• Stania State en het park herinneren aan de buitenplaatsen tussen de boerenlanderijen.
• Oude boerderijen en het open land aan de westzijde van het dorp.

Molenend 1806 - Aattje Durks hoort geschuifel en vindt een man bij haar kist

Aattje Durks verklaart op 25 oktober 1806 over geluiden in de nacht, een onbekende man in haar huis en een dreiging met de vuist.

Molenend 1806 - Aattje Durks hoort geschuifel en vindt een man bij haar kist

Visbereiding 1770.

Oenkerk 1806 - Opengebroken kisten bij Michiel en Douwe Douwes

Jifke Jans, Janke Johannes, Trijntje Gaeles, Michiel Douwes en Douwe Douwes verklaren op 29 oktober en 1 november 1806 over opengebroken kisten en verdwenen goederen.

Oenkerk 1806 - Opengebroken kisten bij Michiel en Douwe Douwes

Winter 1800.

Oenkerk 1806 - Een hele ruit en een leeggehaalde spinde

Aattje Durks en Hendrik Douwes vertellen wat zij op 13 november thuis aantroffen.

Oenkerk 1806 - Een hele ruit en een leeggehaalde spinde

Oproer 1797.

Een aangifte uit 1805

Oenkerk 1805 - De inbraak bij Binne Jacobs. Een melkkamervenster was met kozijn en al uit de muur getrokken; ook een potje kandijsuiker en muntgeld verdwenen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.