Oenkerk in de 17de eeuw

In de 17de eeuw bleef Oenkerk een dorp van boeren en ambachtslieden langs de weg door de Trynwâlden. De meeste inwoners verdienden hun brood in en rond het dorp, maar gezinnen onderhielden ook banden met omliggende plaatsen en soms veel verder weg. Een goed gedocumenteerd voorbeeld is het gezin van de smid Heere Jans.

1657: Jan Auckes verbannen wegens valse munten

Jan Auckes uit Oenkerk werd op 14 november 1657 veroordeeld voor het vervalsen van duiten. Hij sleep stukken van de munten af, verzilverde ze met kwik en gaf ze vervolgens uit. Daarmee probeerde hij de goedkope munten op waardevoller geld te laten lijken.

Het Hof van Friesland veroordeelde hem tot geseling, brandmerken en levenslange verbanning. In het bewaarde korte bericht staat niet waar hij de vervalste munten uitgaf of waar hij na de verbanning naartoe ging.

Heere Jans en zijn smederij

Heere Jans werkte als smid in Oenkerk. Hij hertrouwde in mei 1675 met Helena Vitu, afkomstig uit Den Haag. Helena was al sinds december 1674 als lidmaat in Oenkerk ingeschreven. Heere had kinderen uit zijn eerdere huwelijk met Nanke Hendriks. Samen kregen Heere en Helena nog kinderen, van wie er meerdere in de doopregistraties van Oenkerk staan. Een smid had in een landbouwdorp werk aan gereedschap, ijzerbeslag en andere voorwerpen die boeren en inwoners nodig hadden.

Smederij rond 1650.

Een schuld van vijftig pond

Op 10 mei 1679 legde Heere Jans, mede namens zijn vrouw, een schuld van 50 pond vast aan Jetse Oenes uit Oudkerk. De akte is in een hypotheekboek opgenomen. Een eerdere vermelding uit februari 1675 noemt een grotere schuld van 100 pond aan Pieter Willems uit Giekerk, met vijf procent rente. Een hypotheekboek vermeldde schulden die juridisch werden vastgelegd. Uit de bedragen alleen kunnen we niet afleiden waaraan Heere het geld besteedde.

Helena kwam uit Den Haag

Helena Vitu werd in 1649 in Den Haag gedoopt. Haar komst naar Oenkerk is opvallend omdat zij uit een familie kwam die contacten in de Hollandse steden had. Waarom zij naar Friesland verhuisde, weten we niet. In het voorjaar van 1675 trouwde zij met Heere Jans. Hun kinderen groeiden op in Oenkerk, tussen het werk van de smederij en het gewone dorpsleven.

Zuivelbereiding rond 1650.

Kinderen, werk en verhuizingen

Een zoon, Jan Heeres, werd in 1676 gedoopt. Hij trouwde in 1700 in Oenkerk met Janke Mients en werkte later als kooiker: iemand die met een eendenkooi wilde eenden ving. Zoon Marinus Heeres werd in 1680 gedoopt. In 1712 kocht Marinus de smederij van zijn vader. Andere kinderen van Heere en Helena trouwden later in Hallum. Niet alle kinderen bleven in het ouderlijk dorp.

Een dorp met grote en kleine huizen

Oenkerk telde ook aanzienlijke buitenplaatsen, maar voor de smid, dienstmeid en boer draaide het leven om werk en huishouden. De boerenbedrijven lagen verspreid tussen de wegen en landerijen. De kaart van Tietjerksteradeel uit 1664 toont de ligging van het dorp in het landschap. De oude route tussen Leeuwarden en Dokkum verbond Oenkerk met naburige plaatsen. Hoeveel inwoners het dorp precies telde, kunnen we voor deze eeuw niet betrouwbaar vaststellen.

Woning rond 1650.

Wat is nog te zien?

• De doorgaande Rengersweg als oude route door het dorp.
• De ligging van boerderijen langs de weg en het open land.
• Het terrein van Stania State als herinnering aan de grote grondbezitters.

Oenkerk door de eeuwen heen.

Uit de 18de eeuw zijn verschillende aangiften bij de baljuw bewaard. Over gebeurtenissen uit Oenkerk zijn afzonderlijke verhalen te lezen.

Overzichtspagina met verhalen uit Oenkerk in de 18de eeuw

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.