Bergum in de 16de en 17de eeuw

Bergum door de eeuwen heen

Rond 1580 veranderden twee oude instellingen van het dorp ingrijpend: het Bergklooster werd opgeheven en de katholieke kerk werd gereformeerd. In de 17de eeuw bleef Bergum daarna een groot, verspreid plattelandsdorp, maar ook de hoofdplaats van Tietjerksteradeel.

Bergum bestond niet alleen uit huizen rond de kerk. Boerderijen en woningen lagen verspreid langs wegen, paden en water. Ten zuiden lag het Bergumermeer; naar het noorden en oosten lagen landbouwgrond, heide en veen. Een telling uit 1581 noemt voor Bergum en Noordermeer samen ongeveer tweehonderd huizen. Een precies inwonertal is daarmee niet te geven, maar voor een Fries dorp was Bergum groot.

1508: de galg van Tietjerksteradeel aan het Bergumermeer

Historicus J.A. Mol lokaliseert een van de twee middeleeuwse galgplaatsen van Tietjerksteradeel aan de oostkant van het Bergumermeer. Een document uit 1508 noemt land in de buurschap De Joere onder Oostermeer dat bij de galg lag. De plaats lag waarschijnlijk op of bij de landtong van de Bollumer Ryd.

Lees meer:
Het Bergumermeer door de eeuwen heen

Het Bergklooster bepaalde eeuwenlang de omgeving

Aan de noordkant van de oude kerk lag het Bergklooster. Het klooster werd ook Barraconvent en Sint-Nicolaasklooster genoemd. Het complex hoorde bij de reguliere kanunniken van Sint-Augustinus en bezat veel grond in en buiten Bergum.

Het klooster was niet alleen een plaats voor gebed. Het had boerderijen en land en verpachtte grond. Rond 1500 beschikte het over honderden pondematen grond. Het klooster drukte ook zijn stempel op het landschap rond Bergum: het won turf in het Bergumerveen, had visrechten in de omliggende wateren en was betrokken bij het waterbeheer. In 1482 werd een dijk aangelegd om lage gronden bij het Bergumermeer tegen het water te beschermen.

1533: een man met het zwaard gestraft

Een crimineel vonnis uit 1533 brengt het klooster onverwacht dichtbij. Op 18 oktober werd Hansken van Groningen gestraft wegens geweld en wangedrag in het Bergumer klooster. In de oude samenvatting staat dat hij "met den sweerde" werd gestraft: hij werd met het zwaard ter dood gebracht.

1544: gegeseld wegens turf stelen

Op 24 september 1544 werd Wybe Jakle zoon wegens het stelen van turf in Bergum in de dorpsbuurt gegeseld. Het vonnis laat zien dat turf niet alleen dagelijkse brandstof was, maar ook bezit waarvoor iemand zwaar kon worden gestraft.

1592: moord op de Bergumer jaarmarkt

Op 14 september 1592 werd tijdens de Bergumer jaarmarkt een moord gepleegd. Thymen Claas werd voor die moord veroordeeld en op 7 oktober onthoofd. De vermelding bevestigt tegelijk dat de jaarmarkt een belangrijke bijeenkomst was waar veel mensen samenkwamen.

Rond 1580 veranderde de kerk

Tot de Reformatie was de oude kerk katholiek. De kerk was oorspronkelijk als parochiekerk gewijd aan Sint-Martinus en was later ook door het klooster gebruikt. Rond 1580, aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog, werd de katholieke eredienst in Friesland verboden en werd de kerk van Bergum voortaan voor de gereformeerde eredienst gebruikt.

Voor een plaatselijke beeldenstorm in Bergum zijn geen duidelijke aanwijzingen gevonden. De verandering lijkt hier vooral samen te hangen met de bestuurlijke en militaire omwenteling van de jaren rond 1580. Voor inwoners veranderde de eredienst wel ingrijpend: de mis en de verering van heiligen verdwenen en de preek en Bijbellezing kregen een centrale plaats.

1581: het klooster mocht geen Spaanse vesting worden

De Tachtigjarige Oorlog kwam in Bergum heel concreet dichtbij. In 1581 besloten de Friese Staten dat de kloosters van Bergum, Smalle Ee en Siegerswoude onbruikbaar moesten worden gemaakt. Men wilde voorkomen dat rondtrekkende Spaanse troepen de gebouwen als versterkte steunpunten konden gebruiken.

De kloostergebouwen van Bergum werden in deze periode grotendeels gesloopt en er werd besloten ze in brand te steken. Bouwmateriaal uit het complex kon opnieuw worden gebruikt. De grote kerk bleef staan. Daardoor verdween rond de overgang naar de 17de eeuw een omvangrijk gebouwencomplex dat generaties inwoners als vanzelfsprekend onderdeel van Bergum hadden gekend.

De kerk werd in 1610 en 1611 opnieuw ingrijpend veranderd

De kerk die de Bergumers in 1600 zagen, zag er niet precies uit zoals de huidige Kruiskerk. In 1610 en 1611 werden de zijbeuken afgebroken. Voor de gereformeerde eredienst werden die ruimten niet meer nodig gevonden.

De ingreep had onverwachte gevolgen. De zijbeuken hielpen ook de druk van dak en stenen gewelven op te vangen. Door ze weg te halen werd het gebouw constructief zwakker. Pas bij de restauratie in de twintigste eeuw zijn de zijbeuken opnieuw opgebouwd. De huidige kerk is dus geen onveranderde kopie van het gebouw dat er in de 17de eeuw stond.

Uit de 17de eeuw bleef wel kerkmeubilair bewaard. De preekstoel dateert uit ongeveer 1685 en delen van oude herenbanken zijn eveneens 17de-eeuws.

In 1581 liepen kinderen zonder onderwijs rond

De omwentelingen hadden ook gevolgen voor het onderwijs. In 1581 klaagden inwoners van Bergum dat er veel kinderen zonder onderwijs rondliepen. Zij wilden zowel een goede predikant als een ijverige schoolmeester.

Aan het begin van de 17de eeuw was er weer een schooldienaar. Frans Matthijs kreeg van 1601 tot 1605 betaald. Later worden onder anderen Harmen Moyert, Siurdt van Lee, Offke Johannes en Halbe Ryenx als schoolmeester genoemd.

Het inkomen van een dorpsschoolmeester bestond niet alleen uit geld. Halbe Ryenx kreeg jaarlijks ook een bedrag ter waarde van een schuit turf. Dat was praktisch: turf was nodig om huis en school in de winter te verwarmen.

Lees meer:
Onderwijs en opvoeding door de eeuwen heen

Boeren, knechten en arbeiders

Landbouw bleef de belangrijkste bron van bestaan. Rond Bergum lagen boerderijen met akkers, weilanden en vee. Een boerengezin werkte met kinderen, knechten en meiden; tijdens drukke perioden konden daarnaast losse arbeiders nodig zijn.

Ten noorden van de oude dorpskern lagen zand-, heide- en veengronden. Niet iedere inwoner bezat een grote boerderij. Er waren ook kleine boeren, knechten, dienstboden en arbeiders die voor hun inkomen afhankelijk waren van werk bij anderen.

In Noordermeer werden Hattum Harckesz en zijn vrouw Tyets in 1611 en 1620 in akten genoemd. In 1613 trad Hattum als volmacht van Noordermeer op. Hun dochter Sjouck trouwde met Eelse Heerckesz uit Bergum.

• Boeren, boerenknechten en landarbeiders
• Wonen op het platteland: boerderij en eenvoudige woning

1643: een Bergumer herbergier kocht bier op krediet

Een document uit 1643 geeft een veel concreter inkijkje in het dagelijkse dorpsleven. Jan Mackes en Jantien Pyters begonnen toen als herbergiers in 't Roodhert. Zij hadden het huis gekocht en leenden 400 gulden van een bierhandelaar uit Leeuwarden.

Aan de lening zat een bijzondere voorwaarde. Wanneer zij voldoende bier bij deze handelaar afnamen, hoefden zij geen rente te betalen. Het bier werd vanuit Leeuwarden per schip naar Bergum gebracht. De herberg was dus rechtstreeks verbonden met handel en vervoer over water.

't Roodhert bleef later een belangrijke plaats in het dorp. In de 18de eeuw werden vertrekken van de herberg ook gebruikt voor de rechtspraak van Tietjerksteradeel.

Lees meer:
Kooplieden, marktwerk, visserij en herbergen

Schuiten brachten bier, turf en andere goederen

Voor zwaar vervoer was het water belangrijker dan de vaak slechte landwegen. Bergum lag aan het Bergumermeer en daarmee aan een netwerk van Friese vaarwegen. Via het Kolonelsdiep bestond vanaf de 16de eeuw een vaarverbinding naar het oosten; naar het westen sloot Bergum aan op de waterwegen richting Leeuwarden.

In 1643 zien we dat heel concreet. Jan Mackes en Jantien Pyters begonnen in Bergum herberg 't Roodhert. Het bier dat zij verkochten kwam per schuit uit Leeuwarden. Voor plaatselijk en regionaal vrachtvervoer werden onder meer schuiten en pramen gebruikt. Grotere vrachtschepen konden ook onder zeil varen. Over het water konden behalve bier ook turf, landbouwproducten en bouwmaterialen worden aangevoerd of afgevoerd.

Voor een Bergumer boer, handelaar of herbergier was de verbinding over water daardoor van groot praktisch belang. Zware ladingen konden per schip veel gemakkelijker worden vervoerd dan met paard en wagen over onverharde wegen.

Ook Eelse Heerckesz, meester-kuiper en houtkoper in Bergum, werkte met hout. Hij maakte en repareerde houten vaten, tonnen en kuipen en handelde daarnaast in hout. Na zijn overlijden werd op 27 februari 1649 een inventaris van zijn nalatenschap opgemaakt; op 5 september volgde de verdeling.

Lees meer:
Schippers, scheepsvolk en handel over water

Turf voor vuur en verwarming

Turf was in de 16de en 17de eeuw een belangrijke brandstof. Huishoudens gebruikten het om te koken en zich in de winter warm te houden. In de omgeving van Bergum lagen veen- en heidegronden en turf kon via het water worden vervoerd.

De grootschalige ontginningen op de Bergumerheide die vooral uit de 19de eeuw bekend zijn, lagen toen nog in de toekomst. Het veen en de heide maakten echter al veel eerder deel uit van het landschap en de plaatselijke economie.

Lees meer:
Turfstekers, veenarbeiders en veenbazen

Bergum op de kaart van 1664

Christianus Schotanus tekende Tietjerksteradeel in 1664. Op die kaart ligt Bergum tussen water, wegen en verspreide bebouwing. De kaart is geen moderne plattegrond waarop ieder huis exact staat, maar zij is wel een van de beste eigentijdse bronnen om te zien hoe het dorp in zijn omgeving lag.

Bekijk de kaart van Tietjerksteradeel uit 1664.

Aan het einde van de 17de eeuw

Rond 1700 stond de oude kerk nog steeds centraal in Bergum, maar het middeleeuwse kloostercomplex was al ruim een eeuw verdwenen. Boerderijen en woningen lagen verspreid rond de dorpskern en langs wegen en water. Bergum was tegelijk landbouwdorp en bestuurscentrum van Tietjerksteradeel.

In de 18de eeuw werd die centrumfunctie verder zichtbaar in herbergen, rechtspraak, bestuur en handel.

• Bergum in de 18de eeuw
• Bergum in de 19de eeuw

Weet u meer?

Kent u een akte, familieverhaal, oude afbeelding of andere bron over Bergum in de 16de of 17de eeuw? Vooral concrete verhalen over inwoners, boerderijen, school, kerk, herbergen en het dagelijks leven zijn welkom.