Hoe werd turf gemaakt? Hoogveen, laagveen en veenarbeid

Hoe werd turf gemaakt?

Turf is gedroogd veen. Eeuwenlang was het een belangrijke brandstof voor huizen, bakkerijen, brouwerijen en andere bedrijven. Het werk verschilde sterk per landschap. In hoogveen werd het veen meestal eerst ontwaterd en daarna in blokken gestoken. In nat laagveen werd het veen vaak onder de waterspiegel vandaan gehaald, tot een natte massa verwerkt en pas daarna in turven verdeeld.

De grens was niet overal scherp. Ook in sommige hoogveengebieden werden natte onderste lagen gebaggerd wanneer ontwatering moeilijk was. Namen voor gereedschap en werkzaamheden verschilden bovendien per streek.

Turfwinning rond 1800.

Hoogveen: eerst het water weg

Hoogveen werd vooral gevoed door regenwater. Voor grootschalige winning moesten vaarten, wijken en kleinere sloten het gebied ontwateren. Die watergangen waren later ook nodig om de turf per praam of schuit af te voeren.

Als het veen voldoende was ingedroogd, volgde het werk in stappen:

de bovenste, minder bruikbare laag - vaak bonkaarde of bolster genoemd - werd weggehaald;
arbeiders sneden of staken rechthoekige turven uit de veenwand;
een krooier bracht de natte turven met kruiwagen of kar naar een droogveld;
de turven werden zo neergezet dat wind en zon ertussen konden komen;
tijdens het drogen werden ze gekeerd en opnieuw gestapeld;
droge turf ging via wijken en vaarten naar afnemers.

Bij de Folgeravenen bij Drachten werkte Bearn Lap rond 1741 als turfkruier. Hij herinnerde zich tientallen jaren later nog hoe breed het hoge veen in zijn jeugd was geweest.

Bearn Lap en de hoogveenwinning in de Folgeravenen bij Drachten

Laagveen: veen uit het water halen

Laagveen lag nat en kon vaak niet simpelweg worden drooggelegd en afgestoken. Baggellieden haalden de klyn of klijn - nat veen - met een loete of baggerbeugel onder de waterspiegel vandaan. Het veen ging in een baggelbak. Daar hakte en mengde een arbeider de brokken met water tot een gelijkmatige brij.

Turfvaart rond 1750.

Daarna begon het turfmaken:

de natte veenmassa werd op een legakker of turfland uitgespreid, vaak in een laag van ongeveer 30 tot 40 centimeter;
de turfmaker trapte de massa aan, soms met plankjes onder de laarzen;
na enig drogen werden met een krabber lijnen uitgezet;
met een steekijzer werd de laag in afzonderlijke turven verdeeld;
de turven werden losgemaakt, gekeerd en in rijen gezet;
na verder drogen kwamen ze in grotere stapels;
in het najaar konden turfbokken en andere schepen de droge turf afvoeren.

Zon en droge wind bepaalden veel. Te nat weer vertraagde het werk; te sterke zon kon de nog zachte veenmassa laten scheuren. In Nij Beets zijn werktuigen en verschillende fasen van deze laagveenwinning in Openluchtmuseum It Damshûs te zien.

Petgaten en legakkers

Laagveenwinning veranderde het landschap. Waar het veen was weggehaald, bleven waterbanen of petgaten achter. Daartussen lagen smalle stroken land: legakkers, ook ribben of stripen genoemd. Daar werd de natte veenmassa verwerkt en turf gedroogd.

Wanneer smalle legakkers door golfslag of storm verdwenen, konden petgaten samenvloeien tot grotere plassen. Elders werd het uitgeveende land later bedijkt, bemalen en opnieuw als landbouwgrond ingericht.

Turfvaart rond 1780.

Wie deden het werk?

turfstekers of gravers staken hoogveen of haalden veenlagen los;
baggellieden haalden nat veen onder de waterspiegel vandaan;
mengers maakten van de natte klyn een gelijkmatige massa;
turfmakers trapten, sneden, keerden en stapelden de turven;
krooiers reden turf met kruiwagens naar het droogveld;
schippers brachten droge turf via vaarten en kanalen naar steden en andere afnemers.

Ook vrouwen en oudere kinderen konden bij het drogen, keren en stapelen meehelpen. De precieze taakverdeling verschilde per streek en periode.

Rindert van Zinderen Bakker zag het werk van dichtbij

Rindert van Zinderen Bakker beschreef in 1901 hoe baggerlieden in de Friese venen werkten. Hij zag rook van veldvuurtjes boven het veen, hoorde het gereedschap en beschreef het zwarte water waarin een graver de diepere lagen grotendeels op gevoel moest uitgraven. Volgens hem was zo'n arbeider ondanks hoge laarzen geregeld tot ongeveer zijn middel nat.

"Os 'l baggeljen goewd utvolt!"

Modern Nederlands: "Als het baggeren goed uitvalt!"

Een goed seizoen kon volgens zijn beschrijving thuis nieuwe stoelen, kleding of schoenen mogelijk maken. Hij schreef ook over slaapkooien, eten in de tijdelijke verblijven en arbeiders die voor een werkweek uren van huis liepen.

Van Zinderen Bakker over veenarbeid en het leven van baggerlieden in 1901