Surhuisterveen in de 17de eeuw
In de 17de eeuw veranderde het veengebied in een nederzetting. Turfgravers, schippers en ambachtslieden vestigden zich langs vaarten en wijken. De naam Surhuisterveen duikt in bronnen op als een eigen woonplaats, terwijl de bestuurlijke band met Surhuizum nog bleef bestaan.
1609: een schoolmeester op het veen
In september 1609 wordt Jan Jans genoemd als "schoelmeester opt Surhuysterveen". In 1615 werkte hij er nog. In 1630 is opnieuw sprake van een schoolmeester. Zijn naam staat er niet bij, maar hij kreeg zes goudgulden als bijdrage voor de huur vanwege zijn "sobere staat".
Doopsgezinden aan het veen
De doopsgezinde gemeente behoort tot de oudste instellingen van Surhuisterveen. Van prediker Gabbe Paulus is bekend dat hij op 13 november 1643 overleed, ongeveer 72 jaar oud. Zijn grafsteen bleef volgens latere beschrijvingen nog tot omstreeks 1840 bewaard. In 1647 vertegenwoordigde Gauke Gabes de gemeente op een Waterlandse bijeenkomst in Amsterdam.
Met een "Waterlandse gemeente" wordt een stroming binnen de doopsgezinden bedoeld. De naam kwam oorspronkelijk van Waterland, ten noorden van Amsterdam, maar werd in heel Nederland als groepsnaam gebruikt. De Waterlanders golden doorgaans als de meer rekkelijke, minder strenge richting. De aanduiding betekent dus niet dat de Surhuisterveensters uit Waterland kwamen.
De vroege doopsgezinde geschiedenis is niet op ieder punt zeker. Een vermelding van een Hoogduitse gemeente in 1613 wordt in de Mennonite Encyclopedia zelf als twijfelachtig beschreven. De Waterlandse gemeente is voor deze vroege periode beter gedocumenteerd.
Vaarten en wijken
Voor het afvoeren van turf werden waterwegen vanuit het veen naar grotere vaarverbindingen gegraven en verlengd. Het bouwkundige naslagwerk Monumenten in Nederland. Fryslân (2000) dateert een "Nije Vaert" vanuit het Kolonelsdiep naar de venen in 1648-'49. De gemeentelijke erfgoednota gebruikt voor een nieuwe verbinding naar het Kolonelsdiep juist de datering 1848-'49. De twee publicaties gebruiken de namen van de vaarverbindingen kennelijk niet op dezelfde manier. Zeker is dat het 17de-eeuwse dorp zich langs vaarten en wijken ontwikkelde.
Aanleg van een veenvaart bij Drachten in de 17de eeuw
1687: prediker Foecke Floris vervolgd
Foecke Floris was smid en doopsgezind leraar in Surhuisterveen. In 1683 beschuldigde Franciscus Elgersma, gereformeerd predikant in Grou, hem bij de classis Leeuwarden van socinianisme. Dat was een omstreden theologische richting die onder meer anders dacht over de Drie-eenheid. De klacht leidde eerst niet tot een veroordeling. Daarna bestreden beide mannen elkaar in drukwerk.
Foecke antwoordde in 1687 met zijn boek Beschermingh der Waerheyt Godts. De zaak werd vervolgens niet alleen kerkelijk maar ook bestuurlijk. De Staten van Friesland, het provinciale bestuur, gelastten op 18 november 1687 dat het boek werd verbrand en verboden Foecke te preken. Kort daarna werd hij ongeveer acht weken in Leeuwarden gevangengezet. In 1688 vertrok hij naar Zaandam.
Foecke werd dus niet door katholieken gevangengenomen. De beschuldiging kwam uit gereformeerde kring; de straf werd door de Friese overheid opgelegd. In Surhuisterveen bestonden tegelijk twee protestantse gemeenschappen: de oudere doopsgezinde gemeente en de gereformeerde gemeente, waarvoor in 1685 een kerk werd gebouwd. Die gereformeerde kerk ging later Nederlands Hervormde Kerk heten.
1685: een hervormde kerk
Aan de vaart werd in 1685 een hervormde kerk gebouwd. De wapensteen boven de ingang noemt grietman De Schepper. De laat-17de-eeuwse preekstoel is nog aanwezig.
Hoe groot was het dorp?
Voor de 17de eeuw is geen betrouwbare afzonderlijke telling van inwoners of huizen van Surhuisterveen gevonden. Het veendorp viel bestuurlijk nog onder Surhuizum. De schoolmeester die in 1609 op het veen werd genoemd, de doopsgezinde gemeente en de gereformeerde kerk uit 1685 laten wel zien dat er in de loop van de eeuw een vaste nederzetting was ontstaan, maar daaruit is geen verantwoord inwonertal te berekenen.
Wat is nog zichtbaar?
- De hervormde kerk uit 1685 aan de Gedempte Vaart.
- De laat-17de-eeuwse preekstoel in die kerk.
- De oude lijn van het vaartdorp in Gedempte Vaart, De Kolk en De Dellen.
Vorige en volgende eeuw
Surhuisterveen in de 16de eeuw
Surhuisterveen in de 18de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.