Surhuisterveen in de 16de eeuw: veen voor het dorp
In de 16de eeuw bestond Surhuisterveen nog niet als zelfstandig dorp. Het latere dorpsgebied hoorde bij Surhuizum. De bronnen uit 1543 en 1552 geven daarom geen lijst van "Feansters", maar wel een zeldzaam concrete indruk van het landschap en de huishoudens waaruit de veenkolonie later zou groeien.
1543: turf in het gebied van Surhuizum
Het Beneficiaalboek van 1543 beschrijft grond en inkomsten van de kerkelijke goederen van Surhuizum. De tekst noemt bouwland, mieden, ruige venen en veenakkers bij Ophuis. Ook de Nijediep en de Oldediep komen voor. Water, lage mieden en hoogveen lagen hier dicht bij elkaar.
Aessche Schroer betaalde jaarlijks acht philippusguldens voor het gebruik van bouwland, miedland en veen. Daarbij hoorde ook het recht op "twee dagwerken turf" uit vijf akkers veen. Een dagwerk was een hoeveelheid turf, ongeveer wat een werkploeg in één werkdag kon steken. De precieze hoeveelheid verschilde per streek en tijd. Aessche kreeg dus geen twee dagen arbeid, maar mocht twee zulke hoeveelheden turf uit het aangewezen veen winnen.
Hoe de Friese wapenschouw van 1552 werkte
3 februari 1552: Surhuizum naar de wapenschouw
Voor de algemene wapenschouw van 1552 werden de weerbare huishoudens van Achtkarspelen in Buitenpost geregistreerd. Onder de naam "Suyerhuijsum" staan 52 posten, genummerd 99 tot en met 150.
Douwe Hettynghe staat genoteerd met harnas, ringkraag, backeniel, speer en degen. Een backeniel was een eenvoudige helm. Andere huishoudens hadden onder meer roeren - vuurwapens - speren, degens en hellebaarden. Aan het einde staat dat de Surhuizumers boven deze wapens samen nog vijf "rustingen" moesten houden: complete sets beschermende uitrusting met toebehoren.
Ook weduwen worden in de lijst genoemd, zoals Frout Ylema, Marthyen en Gaduwe Poucke. Zo'n vermelding betekent niet dat zij persoonlijk als soldaat moesten uittrekken. De monsterlijst registreerde de uitrusting en militaire verplichting per huishouden.
1576: kloosterveen verkocht
Volgens de huidige erfgoednota van Achtkarspelen was een groot deel van het veen aanvankelijk bezit van het Gerkesklooster. In 1576 werd veengrond verkocht aan veencompagnons uit Utrecht. Daarna kon de winning op grotere schaal worden georganiseerd. De nederzetting Surhuisterveen ontstond pas rond de overgang naar de 17de eeuw.
Hoe groot was het gebied?
Een inwonertal voor Surhuisterveen kan voor de 16de eeuw niet worden gegeven: het dorp bestond nog niet als afzonderlijke plaats. De monsterlijst van 1552 telt 52 posten onder Surhuizum, maar die gelden voor heel Surhuizum en zijn geen telling van het latere Surhuisterveen.
Wat is nog zichtbaar?
- De Surhuizumer Mieden liggen nog ten noorden van Surhuisterveen.
- De Âldfeart loopt door het gebied waarlangs turf uit de zuidelijke venen werd afgevoerd.
- De namen Kortwoude en Ophuis herinneren aan buurten die al voor de zelfstandige veenkolonie in dit gebied lagen.
Vorige en volgende eeuw
Surhuisterveen in de 17de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.