Surhuizum/Surhuzum: geschiedenis van de 16de tot de 19de eeuw
De gemetselde spits van de Surhuizumer toren is een herkenningspunt in het dorp. Achter de geschiedenis van die toren liggen ook de akkers, huurinkomsten en verklaringen van dorpsbewoners.
Roggeakkers en hooiland in 1543
Rytke Sickema en Gerbet Tadema gaven als kerkvoogden het kerkbezit op. Hun lijst noemt akkers in Ophuis en Kortwoude. Van smalle stroken noteerden zij hoeveel rogge erop kon worden gezaaid. Wegen, water en naastgelegen grond hielpen om de stukken te onderscheiden. Een akker in Ophuis lag tussen twee wegen; een andere grensde aan het Haudmeer. Hooiland lag verder van de huizen in de Surhuizumer mieden.
Folko tekent ook voor de kistenmaker
Op de laatste dag van februari 1543 ondertekende Folko Grotinge een opgave van land en inkomsten voor een kerkelijk ambt. Hij deed dat voor zichzelf en op verzoek ook voor Peter kistenmaker. In het register staan onder meer jaarlijkse inkomsten uit het bezit van Rytzke Sickema. De handtekening werd gezet nadat de afzonderlijke percelen en lasten waren opgesomd.
Cornelis Egberts springt over de balken
Bij de herbouw van de kerk in 1617 zou Cornelis Egberts van de ene balk naar de andere zijn gesprongen. Een oud vers verbindt zijn naam aan zestien balken. Het verhaal is verbonden met zijn grafzerk en wordt in het dorp herinnerd met het beeld De Balkenspringer. De spectaculaire sprong hoort bij de overlevering rond de kerk; een volledig ooggetuigenverslag is hier niet beschikbaar.
Een oude toren naast een jongere kerk
De kerk werd aan het einde van de 16de eeuw verwoest en in 1617 herbouwd. In 1734 volgde opnieuw een ingrijpende verbouwing met hergebruik van materiaal. De oudere toren bleef staan. Een overdekte verbinding overbrugt de ruimte tussen kerk en toren. De klok dateert uit 1630.
Surhuizum en de heide
Niet iedere oude vermelding van een bewoner onder Surhuizum betreft de huidige dorpskern. Een deel van de latere heidebewoning bij Harkema viel onder Surhuizum. Voor familieonderzoek is het daarom nodig ook buurtschappen en het omliggende land te betrekken. De namen Surhuizumerheide en Hamsterheide maakten onderscheid tussen grondgebieden.
Het veen wordt verkocht en afgegraven
Het Gerkesklooster bezat uitgestrekte veengronden in het gebied van Surhuizum. In 1576 verkocht het klooster veen aan ondernemende verveners. Zij lieten vaarten en wijken graven om water af te voeren en turf per schip weg te brengen. Via de Aldfeart werd het veengebied verbonden met de Surhuizumer Mieden en later Surhuisterveen. Turfstekers en veenarbeiders groeven de brandstof uit de grond; schippers namen de gedroogde turf mee.
Waar de turflaag verdween, bleef plaatselijk arme zandgrond over. Die kon niet overal zonder verdere verbetering als landbouwgrond worden gebruikt. De ontginning verlegde de activiteiten van de bewoners naar andere delen van het voormalige veengebied.
1802: veedrijvers bij de Ketting in Kortwoude
In de nacht van 16 op 17 oktober 1802 hield landschercher Marten Jans met zijn broer Jelle Jans en Mindert Jager de wacht bij de Ketting in Kortwoude, onder Surhuizum. Zij ontdekten ongeveer dertig stuks vee die door drie mannen en een jongen werden gedreven. Jelle Jans uit Bergum legde een verklaring af over de daaropvolgende confrontatie met de veedrijvers.
1841: Surhuizum en Surhuisterveen twisten over hun grens
De omvang van het oude Surhuizum zorgde in 1841 voor een bestuurlijk grensconflict met het inmiddels gegroeide Surhuisterveen. Op 22 april beslisten Gedeputeerde Staten van Friesland over de scheidingslijn. In hun overweging noemden zij Surhuizum het oorspronkelijke dorp en Surhuisterveen de later ontstane veenkolonie. De beslissing ging vergezeld van een kaart met handtekeningen van de betrokken vertegenwoordigers, de landmeter en de controleur van het Kadaster.
Vierhuizen en omgeving werden bij Surhuisterveen gerekend. Daarmee was niet iedere kwestie opgelost: ook jaren later bestond over de kerkelijke indeling van inwoners in die buurt nog verschil van mening. De geschiedenis van de nieuwe veenkolonie staat bij Surhuisterveen in de 19de eeuw.
Wat is nog zichtbaar?
- De Doarpstsjerke aan de Doarpsstrjitte en de toren met gemetselde spits.
- De Balkenspringer van Frans Ram, een modern beeld dat het verhaal uit 1617 herdenkt.
- De mieden buiten het dorp; de precieze ligging van alle percelen uit 1543 vraagt afzonderlijk kaartonderzoek.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.