Surhuisterveen 19de eeuw - school, vaart en groei

Surhuisterveen in de 19de eeuw

In de 19de eeuw liep de grote turfwinning terug, maar Surhuisterveen bleef groeien. De oude vaarten bleven belangrijk voor vervoer. Tegelijkertijd nam het aantal arbeiders, winkeliers, ambachtslieden en kooplieden toe. Onderwijs en nieuwe verenigingen kregen een vaste plaats in het dorp.

1807: verzet tegen de nieuwe gezangen

Per 1 januari 1807 werden in de hervormde kerken naast de psalmen de nieuwe Evangelische Gezangen ingevoerd. Het verzet ging om meer dan voorkeur voor oude liederen. Tegenstanders vonden dat de vertrouwde psalmen een bijzondere plaats in de eredienst hadden en wantrouwden liederen die door mensen waren gemaakt; elders in 1807 werd ook geklaagd dat sommige teksten niet met de gereformeerde leer zouden overeenstemmen. Bovendien werd het zingen kerkelijk opgelegd. We weten niet welke van deze bezwaren iedere Surhuisterveenster persoonlijk had.

In Surhuisterveen werd het conflict zeer fel. Predikant N. Gillot en de schoolmeester verklaarden tegenover een commissie van de classis Dokkum dat zij de gezangen aanvankelijk hadden laten zingen, maar daar na Pasen mee waren gestopt. Het verzet was volgens hun verklaring zo sterk geworden dat zij voor hun "personele veiligheid" vreesden. Op het kerkhof verzamelden zich soms groepen die de gezangen en hun voorstanders uitscholden.

In augustus meldde Gillot dat er geen gezangboek meer in de kerk lag en dat hij sinds Pasen geen nieuw gezang had opgegeven. De schoolmeester wilde als voorzanger evenmin beginnen: ouders dreigden hun kinderen van zijn school te halen, wat hem inkomsten zou kosten. Veel kerkgangers weken uit naar Opende en andere Groningse gemeenten waar de gezangen niet of minder geregeld werden gezongen. Sommigen dreigden zelfs over te gaan naar de doopsgezinde gemeente van Surhuisterveen.

1810: gouden medaille voor gratis inenten

Op 25 december 1810 werd aan heelmeester Van Kammen, een toenmalige chirurgijn in Surhuisterveen, een gouden medaille toegekend omdat hij meer dan honderd personen gratis had ingeent. De vermelding verwijst naar het Koninklijk Besluit van 25 november 1808, waarmee artsen en heelmeesters werden aangemoedigd om mensen tegen de pokken te vaccineren.

1811: arbeiders, boeren en kooplieden

Rond 1811 telde Surhuisterveen volgens de plaatselijke historische publicatie ruim 1.600 inwoners. Een stuk uit het Rijksarchief geeft voor 206 personen een beroep: 34 boeren, 27 kooplieden, 30 ambachtslieden, 91 arbeiders en 24 mensen met andere beroepen. Die 206 zijn dus niet het aantal inwoners en ook niet het aantal mensen dat een achternaam koos.

In 1811 werd het aannemen van een vaste familienaam verplicht. Hoofden van gezinnen en alleenstaanden die nog geen vaste achternaam gebruikten, moesten bij het gemeentebestuur verklaren welke naam zij voortaan zouden dragen. De akten daarvan zijn bewaard. Van de mensen die zo'n verklaring moesten ondertekenen, kon volgens het onderzoek 36 procent niet schrijven; de ambtenaar noteerde dan dat iemand de schrijfkunst niet machtig was.

Dezelfde publicatie beschrijft hoe het grootste deel van het winbare veen rond 1810 was afgegraven. Achter bleven heide en dichtgroeiende wijken. De vaart door het dorp bleef een belangrijke verkeersas.

1812-1863: meester Schurer

Bartholomeus Jacobus Schurer werd in 1812 schoolmeester in Surhuisterveen. Zijn inkomen bedroeg toen 300 gulden en hij had een vrije woning. In oktober 1820 kwam er een nieuwe school. Op 10 september 1844 werd opnieuw een nieuw schoolgebouw ingewijd.

Schurer bleef meer dan vijftig jaar in het onderwijs. Bij zijn jubileum in 1857 verklaarde hij dat ziekte hem in al die jaren nooit van zijn werk had gehouden. Hij kreeg later een zilveren medaille voor zijn lange dienst. In 1863 ging hij met een pensioen van 386 gulden per jaar weg; hij overleed in 1888, 95 jaar oud.

Goede Vrijdag 1813: getuigen in de kerk gehoord

Ds. Jan de Jong stond sinds 1811 in Surhuisterveen, maar hij was al eerder bekend in Friesland. Rond 1800 was hij als oefenaar - een niet officieel aangestelde voorganger - populair geworden in een vrije hervormde gemeente in Leeuwarden. Zijn sterk bevindelijke prediking, met veel nadruk op persoonlijke geloofservaring, trok ook buiten zijn eigen gemeente veel toehoorders. Na een studie in Franeker was hij vanaf 1808 officieel beroepbaar als predikant.

Juist die populariteit veroorzaakte wrijving met sommige collega-predikanten. Op Goede Vrijdag 1813 kwamen vijf predikanten uit het Groninger Westerkwartier naar Surhuisterveen om zelf de man te horen die ook mensen uit hun gemeenten trok. Drie jonge predikanten werden tijdens de dienst ervan beschuldigd dat zij lachten, praatten en fluisterden. Toen één van hen een spottend bedoelde opmerking over De Jongs preek fluisterde, riep iemand achter hen: "Eruit, eruit, spotters!" De Jong onderbrak zijn preek even.

De classis Dokkum liet de zaak onderzoeken. Op 5 mei werden in de kerk de koster, De Jong, ouderling Arend Everts, de diakenen Dirk Luitjes en Wijbe Tjerks en twaalf andere kerkgangers gehoord. Willemke Dirks verklaarde dat de bezoekende predikanten na afloop hadden gezegd dat De Jong "naar de klei of Amsterdam moest", waar volgens hen de zware broeders thuishoorden.

De bezoekende predikanten lieten op hun beurt een uitvoerig verslag maken waarin zij De Jongs preekstijl scherp bekritiseerden. Dat is de reden waarom de bron niet als neutrale weergave van zijn preek kan worden gebruikt: er was een kerkelijk en theologisch conflict. Het klassikaal bestuur oordeelde uiteindelijk dat de bezoekers voldoende waren verontschuldigd. Van De Jong zelf zijn nog kerkenraadsnotulen uit 1816-1818 bewaard.

11-15 december 1813: aanval op een huis en een noodbrief

Op 11 december 1813 zat een gezelschap in het huis van Jan Reinders Hulshof. Ook de plaatselijke predikant en zijn vrouw waren aanwezig. B.J. Hulshof schreef dat zij "in stilte en vreedzaamheid bij de haard" zaten toen een groep bij het huis verscheen, op deuren en ramen sloeg en Jan Reinders naar buiten eiste. Hij was niet thuis. Volgens de verklaring zochten de aanwezige vrouwen een schuilplaats. Na ongeveer een half uur vertrok de groep.

Vier dagen later schreef de doopsgezinde predikant Ynze Ypes van Reen aan maire (burgemeester) Bonhomme:

"Wij leven hier in een grote vrees".

Van Reen schreef dat leden van zijn gemeente onder de naam van "Patriotten" werden bedreigd en dat hij daar religieuze vijandschap achter zag. Hij waarschuwde voor een aangekondigde optocht op zaterdag en vroeg om betrouwbare Kozakken en gewapende burgers. Aan het einde van de brief schreef hij dat zijn vrouw door de schrik en een neusbloeding had geleden.

1822: een vaste voor- en najaarsmarkt

De Leeuwarder Courant maakte op 3 mei 1822 bekend dat Surhuisterveen voortaan twee veemarkten per jaar zou krijgen. Als reden werd de gunstige ligging genoemd voor de verbinding met Groningen en Drenthe. De markt zou op de derde woensdag van mei en de op een na laatste woensdag van oktober worden gehouden. In 1822 vielen die dagen op 15 mei en 23 oktober. Paarden, koeien en ander vee mochten worden aangevoerd; dat eerste jaar hoefde geen standgeld voor een plaats op de markt te worden betaald.

1836: ruzie over de dorpsgrens

In 1836 begon een conflict over de grens tussen Surhuisterveen en Surhuizum. De armoogden van Surhuisterveen wilden Vierhuizen en omgeving, dat tot Surhuisterveen werd gerekend, aan Surhuizum overdragen. Daarvoor wilden zij Kortwoude krijgen, dat juist onder Surhuizum viel. Het ging dus niet om een onduidelijke vermelding van twee buurten, maar om een voorstel om stukken dorpsgebied uit te wisselen.

De grens had financiële gevolgen. Surhuizum en Surhuisterveen hadden ieder een eigen armenkas en begroting. Wie in een bepaald dorpsgebied woonde, kon daarom invloed hebben op de lasten voor de plaatselijke armenzorg. In oktober 1836 vroegen grietman en assessoren van Achtkarspelen de gouverneur van Friesland om hulp. Bij het kadaster van 1832 bleken de oude dorpsgrenzen bovendien niet formeel te zijn vastgelegd.

De papieren strijd duurde bijna vijf jaar. Gedeputeerde Staten van Friesland deden in april 1841 uitspraak. De voorgestelde ruil ging niet door: Vierhuizen bleef bij Surhuisterveen en Kortwoude bleef bij Surhuizum. De oude grens bleef daarmee in hoofdzaak gehandhaafd.

19 oktober 1836: dodelijke steekpartij op de najaarsmarkt

Op de najaarsmarkt van 19 oktober 1836 kregen de arbeiders Klaas Klazes Tuinstra en Hendrik Rapkes Tuinstra ruzie. Klaas stak Hendrik met een mes in de buik. Hendrik overleed ongeveer een half uur later. Klaas ontkende aanvankelijk dat hij de verwonding had toegebracht, maar bekende later.

De Leeuwarder Courant meldde in maart 1837 dat Klaas wegens moedwillige doodslag was veroordeeld. Op het schavot moest hij knielen en werd, geblinddoekt, het zwaard boven zijn hoofd gehouden. Daarna volgde twaalf jaar tuchthuis, een gevangenisstraf waarbij gedetineerden moesten werken.

1845: een tjalk wordt in de herberg geveild

In oktober 1845 liet notaris De Vries in de herberg van R.J. Hulshoff in Surhuisterveen een schip verkopen. Het ging om de in 1840 gebouwde hektjalk Antoni, 17 el lang, 2 el 95 duim breed en 1 el 51 duim diep. Het schip was geijkt op 42 ton en lag bij Rohel. Rohel was een kleine buurtschap bij de aansluiting van de Surhuisterveenster vaarwegen op het Kolonelsdiep, een plek waar ook scheepsbouw en overslag voorkwamen. Mast, zeil, tuig en verdere toebehoren hoorden bij de verkoop.

De openbare verkoop werd in de herberg gehouden.

1846: "Ons Dorp" van predikant Tonnis van Duinen

Tonnis van Duinen begon in november 1841 als predikant in Surhuisterveen en vertrok in 1847. In 1846 publiceerde hij onder het pseudoniem Thineus het boek Ons Dorp. Schetsen en Teekeningen. Jan Wesseling beschouwde deze schetsen later als beschrijvingen van Surhuisterveen die ook voor de plaatselijke kerkgeschiedenis van belang zijn.

Ons Dorp is geen dagboek maar een literaire bundel dorpsschetsen. Afzonderlijke personen, gesprekken en voorvallen kunnen daarom niet zonder aanvullende bron als letterlijk gebeurde gebeurtenissen worden gebruikt.

1848-'49: een nieuwe vaarverbinding

De erfgoednota van Achtkarspelen dateert de aanleg van een nieuwe verbinding naar het Kolonelsdiep in 1848-'49. Deze Nieuwe Compagnonsvaart is de huidige Feanster Feart. Een deel van de oudere vaart door het centrum verloor later zijn functie en werd gedempt.

Groei in cijfers

In 1856 telde Surhuisterveen 1.627 inwoners. In 1876 waren het er 2.112 en in 1895 2.185. De cijfers horen bij de toenmalige dorpsgrenzen; de Feansterheide, het latere Boelenslaan, hoorde in deze periode nog grotendeels bij Surhuisterveen.

1873: rumoer rond een werkliedenvereniging

De Provinciale Friesche Werkliedenvereeniging probeerde arbeiders plaatselijk te organiseren. De vereniging hield zich bezig met ontwikkeling en onderlinge hulp, met samenwerking zoals coöperatieve inkoop en in sommige afdelingen ook met verbetering van lonen. Voor Surhuisterveen was dat niet abstract: een bericht uit 1873 noemde de ontwikkeling van arbeiders er gebrekkig en de lonen opvallend laag.

Op een vergadering op zaterdag 11 januari 1873 hielp de afdeling Drachten een nieuwe afdeling in Surhuisterveen oprichten. Ruim zestig aanwezigen werden direct lid. Buiten de vergaderzaal verzamelde zich echter een groep tegenstanders die zoveel lawaai maakte dat spreken binnen moeilijk werd. Volgens het contemporaine verslag bevond zich zelfs een wethouder van de gemeente aan het hoofd van de rustverstoorders.

Na afloop kregen de leiders van de vergadering het opnieuw moeilijk met de opgewonden groep. De nieuw toegetreden leden moesten hen in bescherming nemen. De krant wees erop dat de Provinciale Friesche Werkliedenvereeniging niets met de Internationale te maken had en veroordeelde het straatrumoer. Historicus Johan Frieswijk noemt deze tegenwerking later nog als voorbeeld van de weerstand die arbeidersverenigingen konden oproepen.

Voor Surhuisterveen heb ik in de geraadpleegde bronnen geen ontslagen of strafvervolging gevonden die rechtstreeks uit deze oprichting voortkwamen. De afdeling hield wel stand: in een Kamerstuk uit 1883-1884 wordt de "afdeeling Surhuisterveen der Provinciale Friesche Werkliedenvereeniging" nog genoemd.

1881: zeventien tapperijen

Na de invoering van de Drankwet in 1881 moesten verkopers van sterke drank een vergunning aanvragen. In Surhuisterveen werden toen zeventien tapperijen geteld. Veel tappers hadden daarnaast nog een ander beroep, bijvoorbeeld winkelier.

1892: Plaatselijk Belang

Op 2 maart 1892 werd de Vereniging Plaatselijk Belang Surhuisterveen opgericht. Het archief van de vereniging bewaart vanaf dat jaar stukken over dorpsvoorzieningen, handel, onderwijs en andere plaatselijke onderwerpen.

Wat is nog zichtbaar?

De molen De Feanstermoune in Kortwoude uit 1864.
De doopsgezinde kerk en pastorie aan de Gedempte Vaart uit het begin van de 19de eeuw.
De straten Gedempte Vaart, De Kolk en De Dellen volgen delen van de vroegere vaart. Waar nu straat en bebouwing liggen, liep vroeger water.
De Feanster Feart, die het dorp met het Kolonelsdiep verbond.
Grafstenen bij de oude hervormde kerk, waaronder herinneringen aan 19de-eeuwse dorpsbewoners.

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.