Kollumerzwaag in de 19de eeuw
In de 19de eeuw bleef de oude Voorstraat het hart van Kollumerzwaag, maar het dorp groeide en kreeg nieuwe verbindingen. Schoolmeesters en aardrijkskundige schrijvers lieten opvallend concrete beschrijvingen van de bewoners na.
Handel rond 1800.
1805-1806: een opvaart naar het dorp
In 1805-1806 werd een opvaart naar Kollumerzwaag gegraven. Zo'n opvaart was een smalle vaarverbinding vanaf een grotere waterweg naar het dorp. Turf, landbouwproducten, bouwmateriaal en andere zware goederen konden daardoor dichter bij de boerderijen en woningen per schuit worden gebracht.
Bij de kop van de opvaart staat nog een langhuisboerderij die in de monumentenbeschrijving als vermoedelijk voormalig koffiehuis wordt genoemd. Een nabijgelegen boerderij kan als woning voor een havenfunctionaris zijn gebouwd. Beide gebouwen stonden bij de plek waar schuiten aan het einde van de vaarroute kwamen.
1809: de kerkenraad kon niet lezen
Een kerkelijk rapport uit 1809 meldde dat geen van de leden van de kerkenraad kon lezen. Dat zegt niet dat niemand in het dorp geletterd was, maar wel hoe beperkt lezen en schrijven onder een deel van de volwassen bevolking nog konden zijn.
Onderwijs rond 1850.
1845: riet, touw, bezems en kaas
Van der Aa beschreef inwoners die handelden in dekriet, touw van roggestro, bezems en grove Friese kaas. Venters droegen bundels touw en bezems tot in Groningen. Kaashandelaren reden met wagens, soms getrokken door oude paarden, naar markten buiten Friesland en kochten daar ook paarden op.
1857: schoolmeester Beerda telt huizen en boerderijen
Julle Teakes Beerda was van 1821 tot 1866 schoolmeester in Kollumerzwaag. Rond 1857 noteerde hij veertien boerenplaatsen en 107 woonhuizen. De huizen stonden volgens hem in een vrij regelmatige rij langs de hoofdweg, veelal op kleine afstand van elkaar, met tuinen en land achter het huis.
"vele op geringe afstand van elkaar"
Schoolmeester Beerda over de woningen langs de hoofdweg.
Hooioogst rond 1800.
Zandbulten en armoede
Op de voormalige heide groeide Zandbulten verder. Daar woonden veel arbeiders en kleine handelaars in eenvoudige woningen. De spoorlijn Leeuwarden-Groningen liep vanaf 1866 door het gebied en kreeg bij Zandbulten later een stopplaats.
Wat is er nog te zien?
- De Voorstraat en de oude kerk.
- Het klokluiderswoninkje tegenover de kerk.
- De richting van de 19de-eeuwse opvaart.
- Het spoortracé bij het voormalige Zandbulten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.