Zwaagwesteinde in de 19de eeuw
In de 19de eeuw groeide Zwaagwesteinde van een klein lintdorp uit tot een dichtbevolkt heidedorp. Armoede, kleine handel en zelfgebouwde woningen bepaalden voor veel gezinnen het dagelijks leven.
Turfwinning rond 1800.
1800: honderd gezinnen
Rond 1800 telde Zwaagwesteinde ongeveer honderd gezinnen. Slechts elf huishoudens hadden vier tot tien koeien; twintig hadden één tot drie koeien en vijf hadden geen koe maar wel een paard. De overige gezinnen leefden vooral als dagloner, veenarbeider, venter of bedelaar.
1834: kandidaat Van der Zwaag beschrijft de gemeente
Toen W.C. van der Zwaag in 1834 de hervormde diensten in Zwaagwesteinde ging verzorgen, noteerde hij dat de pas gevormde gemeente nauwelijks kerkelijk georganiseerd was. Behalve de onderwijzer en zijn vrouw telde hij slechts drie lidmaten. Hij schreef dat veel kinderen en ook oudere inwoners niet waren gedoopt en dat maar een klein deel kon lezen.
Zijn beschrijving is die van een predikant met duidelijke morele oordelen. Toch geeft zij concrete informatie over onderwijs, geletterdheid en de geringe aanwezigheid van kerkelijke voorzieningen in een snel gegroeide arbeidersnederzetting.
Onderwijs rond 1850.
1838: een eigen kerk
Na de stichting van een eigen predikantsplaats werd een hervormde kerk ontworpen. Een bouwkundige declareerde in 1835 meerdere reizen naar Zwaagwesteinde, eerst voor een kerk, daarna voor een groter ontwerp met koepel en vervolgens ook voor een pastorie. De kerk werd in 1838 in gebruik genomen.
1866: de spoorlijn door de heide
In 1866 werd ten zuiden van het dorp de spoorlijn Leeuwarden-Groningen aangelegd. Aanvankelijk had Zwaagwesteinde nog geen eigen halte; die kwam pas in 1902. De spoorbaan zelf veranderde het landschap al in de 19de eeuw.
Handel rond 1800.
1896: Piter Jelles Troelstra bezoekt de heide
Troelstra bezocht in 1896 de heide bij Zwaagwesteinde. Een man die daar al 55 jaar woonde vertelde hem dat er ongeveer dertig jaar eerder nog maar één klein huisje had gestaan. Omdat de grond slecht was en er weinig boerenwerk was, trokken steeds meer gezinnen naar de heide.
Voor ongeveer twee tot tweeënhalve gulden per jaar kon men een stukje grond huren. Troelstra zag een nieuwe hut waarvan het hout 4,25 gulden had gekost en de bedekking 2 gulden. Buren en vrienden hadden palen, spijkers en andere materialen gegeven.
Een oude hut met de weinige spullen erin was voor tachtig cent verkocht. Op een boerderij verdiende een arbeider ongeveer 2,50 gulden per week. Veel inwoners trokken daarom als handelaar langs de weg. Zij verkochten onder meer kaas, houten waar, muizenvallen en kleine gebruiksartikelen en reisden volgens het verslag tot Alkmaar en Almelo.
"met behulp van vrienden en buren zich zijn woning bouwt"
De bewoner legde Troelstra uit hoe nieuwe hutten tot stand kwamen.
Bevolking
In 1820 woonden er ongeveer 595 mensen in circa 120 huizen. Rond 1840 waren dat ongeveer 950 inwoners in ongeveer 160 huizen. De huizen werden talrijker, maar waren vaak klein; gezinnen konden groot zijn en meerdere mensen deelden dezelfde woonruimte.
Wat is er nog te zien?
- De Voorstraat als oude bewoningsas.
- De spoorlijn uit 1866.
- De structuur van het vroegere heidedorp in zijwegen en verspreide oude erven.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.