Zwaagwesteinde: van veenweg tot heidedorp
Zwaagwesteinde, tegenwoordig De Westereen, groeide aan het westelijke uiteinde van de oude Kollumerzwaag. Het was geen middeleeuws kerkdorp. De bebouwing ontstond langs de weg door het veen- en heidegebied en nam vooral in de 18de en 19de eeuw snel toe.
Zwaagwesteinde in de 19de eeuw
Dorpsleven rond 1715.
1564: de weg wordt naar het westen doorgetrokken
In 1564 werd de weg vanuit Kollumerzwaag westwaarts naar Veenwouden doorgetrokken. Langs deze verbinding zou later de nederzetting groeien. Ten noorden lagen vooral wei- en hooilanden; ten zuiden lagen ontgonnen veengrond, heide en turfgebied.
Zwaagwesteinde in de 16de eeuw
Zwaagwesteinde in de 16de eeuw: weg, veen en eerste bewoning
Een doopsgezinde gemeenschap
Rond 1620 ontstond een doopsgezinde gemeente die Zwaagwesteinde en de omgeving bediende. In 1695 werden veertig leden genoemd die geen armensteun ontvingen. Er zullen daarnaast ondersteunde leden en kinderen zijn geweest. Voor de kerkdienst ging men nog naar Kollumerzwaag.
Zwaagwesteinde in de 17de eeuw
Zwaagwesteinde in de 17de eeuw: turf, verspreide huizen en doopsgezinden
Huishouden rond 1715.
18de eeuw: snelle groei en grote armoede
Rond 1720 stonden er ongeveer 25 huizen en woonden er ruim honderd mensen. In 1749 waren er 321 inwoners. Een belastingonderzoek uit dat jaar rangschikte 59 procent van de huishoudens als sober of arm. Op de heide ontstonden eenvoudige woningen voor arbeiders, veenwerkers en venters.
Zwaagwesteinde in de 18de eeuw
1797: Salomon Levy en zijn buren
Tijdens het Kollumer Oproer werd Zwaagwesteinde een belangrijk verzamelpunt. Processtukken laten bewoners zelf spreken over dreigementen, wapens, herbergen en de angst om gedwongen te worden mee te trekken. Na het mislukken van het oproer stak Salomon Levy volgens getuigen zijn degen voor een woning in de grond; kinderen haalden hem er later uit.
De gebeurtenissen van 1797 verteld door inwoners en getuigen
Turfwinning rond 1800.
19de eeuw: hutten, armoede en stemmen van bezoekers
In 1834 beschreef kandidaat W.C. van der Zwaag de pas gevormde hervormde gemeente als zeer arm en slecht geschoold. In 1896 bezocht Piter Jelles Troelstra de heide. Een inwoner die er al 55 jaar woonde vertelde hem hoe gezinnen voor enkele guldens per jaar een stukje grond huurden en met gekregen palen, spijkers en hulp van buren zelf een hut bouwden.
Zwaagwesteinde in de 19de eeuw: spitketen, onderwijs, kerk en spoorlijn
Twijzelerheide in de 19de eeuw: groei op de heide en het leven van arme gezinnen
Heidedorpen in de Noordelijke Wouden
Wat is er nog te zien?
- De Voorstraat als oude hoofdweg.
- De richting van de oude weg naar Kollumerzwaag en Veenwouden.
- De spoorlijn Leeuwarden–Groningen uit 1866.
- In straat- en perceelpatronen zijn delen van de vroegere verspreide bebouwing nog herkenbaar.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.