Heidedorpen in de Noordelijke Wouden: wonen en werken op arme grond
Zwaagwesteinde, Twijzelerheide en Zwagerbosch behoren tot een ander type nederzetting dan de oude Friese kerkdorpen. Ze groeiden laat, vooral in de 18de en 19de eeuw, op heide- en veengronden aan de randen van oudere dorpen. Goedkope grond bood ruimte om te wonen, maar leverde weinig vast werk op.
Surhuisterveen groeide in dezelfde Noordelijke Wouden al vanaf omstreeks 1600 als veenkolonie langs vaarten en wijken. De geschiedenis van Surhuisterveen volgt het veendorp van de 16de tot en met de 19de eeuw.
Turfwinning rond 1600.
1718: op sommige plekken nog helemaal geen dorp
De kaart van Schotanus uit 1718 laat op de plek van het latere Zwagerbosch nog onbewoonde heide zien. Ook Twijzelerheide kwam pas later als nederzetting tot ontwikkeling. Zwaagwesteinde groeide langs de weg door veen- en heidegebied en was rond 1720 nog klein.
Waarom trokken mensen naar de heide?
In de 19de eeuw nam de bevolking toe terwijl vast landarbeiderswerk beperkt bleef. Heidegrond kon goedkoop worden gehuurd. Een klein huis hoefde niet door een aannemer te worden gebouwd: bewoners gebruikten oud hout, plaggen, riet en materiaal dat familie of buren konden missen.
Zwaagwesteinde 1896: bouwen met hulp van buren
Troelstra sprak in 1896 een bewoner die al 55 jaar op de heide woonde. Een stukje grond kostte volgens hem ongeveer ƒ2 tot ƒ2,50 huur per jaar. Bij een pas gebouwde hut kostte het hout ƒ4,25 en de bedekking ƒ2. Palen, spijkers en ander materiaal kwamen deels van anderen.
Troelstra noteerde dat een bewoner "met behulp van vrienden en buren zich zijn woning bouwt".
Troelstra op de heide bij Zwaagwesteinde in 1896
1845: handel die je op je rug of wagen kon meenemen
Van der Aa beschreef in 1845 Kollumerzwaag. Een latere studie koppelt zijn opsomming vooral aan Zwagerbosch en Zandbulten. De bewoners verkochten producten die zonder groot bedrijf konden worden gemaakt of verhandeld.
Hertaling van Van der Aa, 1845:
Er werd dekriet gesneden en verkocht. Mensen verkochten jonge elzen en berken, draaiden roggestro tot touw en droegen bundels touw, heidebezems en schrobbers door Groningen. Anderen reden met Friese kaas naar Groningen en handelden onderweg ook in oude paarden.
Hij schreef bovendien dat de kinderen er in de zomer meestal op blote voeten liepen.
Niet één beroep maar veel kleine inkomsten
Het huishouden kon afhankelijk zijn van losse landarbeid, veenwerk, venten, kleine handel, bezems maken, touw draaien of seizoenswerk elders. Dat verschilde per dorp en gezin. De bronnen geven daarom geen reden om iedere heidebewoner automatisch als veenarbeider of als bewoner van een plaggenhut te beschrijven.
Kerkdienst rond 1600.
Wegen konden het isolement versterken
De hoofdwegen werden in de 19de eeuw verbeterd, maar lokale paden bleven lang slecht. Troelstra beschreef in 1898 bij de Kootsterheide een weg langs de Zwadde die in natte winters zo onder water kon staan dat bewoners blootsvoets moesten waden.
Van losse hutten naar dorpen
School, kerk, begraafplaats, winkels en betere wegen verschenen pas geleidelijk. Twijzelerheide kreeg in de jaren 1870 een begraafplaats en een eigen kerkelijk gebouw. Zwagerbosch bleef nog tot 1940 formeel bij Kollumerzwaag. De dorpen die nu vanzelfsprekend op de kaart staan, groeiden dus uit verspreide bewoning op marginale grond.
De drie plaatsen
Zwaagwesteinde: veenweg, heide en snelle groei
Twijzelerheide: van afgegraven veen naar heidenederzetting
Zwagerbosch: handel, dagloners en bewoning op de heide
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.