Surhuisterveen door de eeuwen heen
Surhuisterveen, in het Fries Surhústerfean en vaak kortweg It Fean, ontstond omstreeks 1600 als veenkolonie op het uitgestrekte dorpsgebied van Surhuizum. Het landschap bestond uit hoogveen, heide, mieden en waterlopen. Turfwinning en vervoer over water bepaalden de eerste eeuwen van het dorp.
Schipper en spinbaas Taeke Brantjes uit Surhuisterveen was betrokken bij een uitbraakpoging van negen gevangenen in Leeuwarden (1738). In 1745 werd hij wegens een inbraak bij Morra opgehangen.
Surhuisterveen in de 16de eeuw
Voor het dorp: veen van Surhuizum
In 1543 bestond Surhuisterveen nog niet als afzonderlijke nederzetting. Het Beneficiaalboek van Surhuizum noemt in het gebied onder meer veen, ruige venen, de Nijediep en de Oldediep. Een pachter, Aessche Schroer, betaalde huur voor bouwland, miedland en veen. Daarnaast mocht hij uit vijf akkers veen "twee dagwerken turf" halen.
Een dagwerk was in de veenderij een hoeveelheid turf: ongeveer wat een ploeg turfgravers in één werkdag kon steken. Het betekende dus niet dat de pachter twee dagen arbeid geleverd kreeg. Hij had het recht om uit het aangewezen veen twee zulke hoeveelheden turf te winnen. De precieze omvang van een dagwerk verschilde per streek en periode.
Surhuisterveen in de 16de eeuw: het veengebied voor het dorp
Rond 1600: huizen bij het veen
De gemeentelijke erfgoednota verbindt de groei van de nederzetting met de verkoop van kloosterveen in 1576 aan veencompagnons uit Utrecht. Vanuit de Surhuizumer Mieden werd de vaarweg naar het veen verder doorgetrokken. Langs vaarten en wijken kwamen woningen van turfgravers, schippers, ambachtslieden en handelaren.
In 1609 wordt Jan Jans genoemd als "schoelmeester opt Surhuysterveen". Ook de doopsgezinde gemeente had hier vroeg een vaste plaats. Prediker Gabbe Paulus overleed in 1643. In 1685 kreeg Surhuisterveen een hervormde kerk aan de vaart. Daarmee kreeg de groeiende nederzetting ook een duidelijk eigen dorpscentrum.
Surhuisterveen in de 17de eeuw
Surhuisterveen in de 17de eeuw: turf, school en geloof
18de eeuw: een langgerekt vaartdorp
Op de Schotanuskaart van 1718 is een veenkolonie met vaarten en wijken te herkennen. In de eerste helft van de eeuw waren in en rond Surhuisterveen verschillende doperse groepen actief. Zij moeten niet als één gemeente worden gezien:
Surhuisterveen in de 18de eeuw
- De plaatselijke doopsgezinde gemeente had eigen armendienaars, diakenen die geld en bezit voor de armenzorg beheerden. In 1721 kwamen zij in het huis van Klaas Wepkes bijeen voor een administratieve afrekening over een huisstede in De Omloop die bij het gemeentebezit hoorde.
- Tussen 1720 en 1729 verbleef daarnaast een groep Brethren uit Schwarzenau in de omgeving. Dit was een afzonderlijke Duitse doperse groep. Zij hielden bijeenkomsten bij Surhuisterveen, doopten door onderdompeling bij Kortwoude en vertrokken in 1729 naar Pennsylvania.
In 1795 werd een vrijheidsboom opgericht. Dat hoorde bij de Bataafse omwenteling: na het vertrek van stadhouder Willem V vierden aanhangers van de nieuwe Bataafse Republiek in Friesland de politieke verandering met vrijheidsbomen en openbare feesten. In Surhuisterveen bestond de optocht uit schutters, trommelaars, muzikanten en veertig in het wit geklede meisjes. Schoolmeester Kier Rommerts sprak bij de boom; de beschrijving eindigt met een algemeen "Hoezee!".
19de eeuw: van turfplaats naar centrumdorp
Rond 1811 telde Surhuisterveen ruim 1.600 inwoners. Onder 206 inwoners van wie in een plaatselijk overzicht een beroep is genoteerd, waren 34 boeren, 27 kooplieden, 30 ambachtslieden, 91 arbeiders en 24 mensen met andere beroepen. Die 206 zijn dus geen volledige bevolkingstelling. De vaart bleef belangrijk voor goederenvervoer, terwijl handel, onderwijs en ambacht een groter aandeel kregen.
Surhuisterveen in de 19de eeuw
Schoolmeester Bartholomeus Jacobus Schurer werkte van 1812 tot 1863 in het dorp. In 1820 kwam een nieuw schoolgebouw en in 1844 opnieuw een nieuwe school. Een nieuwe vaarverbinding naar het Kolonelsdiep werd in 1848-'49 gegraven. De Feanstermoune in Kortwoude dateert uit 1864.
De bevolking groeide van 1.627 inwoners in 1856 naar 2.112 in 1876 en 2.185 in 1895. Op 2 maart 1892 werd de Vereniging Plaatselijk Belang Surhuisterveen opgericht.
Surhuisterveen in de 19de eeuw: school, vaart, handel en groei
Wat is nog zichtbaar?
- De hervormde dorpskerk aan de Gedempte Vaart, gesticht in 1685, met een laat-17de-eeuwse preekstoel.
- De doopsgezinde kerk aan de Gedempte Vaart, uit het begin van de 19de eeuw.
- De lijn van de vroegere vaart in straatnamen en straten als Gedempte Vaart, De Kolk en De Dellen.
- De Feanstermoune of Nôtmûne Koartwâld uit 1864.
- De buurtschappen en oude namen Kortwoude, Blauwhuis en de Surhuizumer Mieden rond het voormalige veengebied.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.