Harkema: geschiedenis van Harkema-Opeinde en de heide, 18de en 19de eeuw
Harkema groeide uit verspreide bewoning op de heide. De namen Hamsterheide en Surhuizumerheide herinneren aan het gebied van Drogeham en Surhuizum. De oudere naam Harkema-Opeinde komt ook voor in 18de-eeuwse verklaringen. Dat oude dorpsgebied valt niet samen met de kern van het huidige Harkema.
Een gestolen bijenkorf, 1772
Egbert Tjerks hield bijen op het Witveen onder Oostermeer. In juli 1772 verdwenen twee korven. Op 4 augustus vond hij de eerste terug op land onder Harkema-Opeinde, niet ver van Rottevalle. In aanwezigheid van twee anderen herkende hij zijn korf en nam hem mee. Wie de dief was, wist hij niet. Egberts verklaring over de verdwenen korven.
Egberts verklaring over de verdwenen korven
Auke Jans neemt zijn zuster op, 1774
In de nacht van 1 op 2 november 1774 kwam Trijntje Jans bij haar broer Auke onder Harkema-Opeinde. Zij had een bloedende wond aan haar lip. Buurvrouw Sijtke Mennerts had haar uit Rottevalle begeleid. Auke zag de wond en gaf haar onderdak. Over de oorzaak liepen de verklaringen uiteen: Trijntje beschuldigde haar man van een messteek; hij ontkende dat. De verklaringen van Auke, Sijtke, Trijntjes vader en haar echtgenoot.
De verklaringen van Auke, Sijtke, Trijntjes vader en haar echtgenoot
Een bestaan op de heide
Toen het werk in de vervening terugliep, bleven arbeiders in het gebied wonen. Zij zochten losse arbeid en seizoenswerk. Hun woningen stonden verspreid, met namen voor kleine buurten als de Smoarhoeke, de Bulten en de Dunen. Een spitkeet was een woning die grotendeels uit plaggen of zoden was opgebouwd.
Jelle Dam herinnert zich huis en werk
Jelle Dam groeide in de 19de eeuw op in een heidehut. Later beschreef hij het wonen, vlaswerk en geldgebrek van zijn gezin. Als timmerman bij Klaas de Jong kreeg hij te maken met klanten die hem wegens zijn socialistische overtuiging niet in huis wilden hebben. Zijn baas liet hem in de werkplaats blijven en nam zelf het werk bij die klanten op zich.
Harkema in de 19de eeuw: Jelle Dam over zijn huis, loon en werk.
Warmolts en Antje Buma
Lammert Warmolts begon samen met zijn stiefdochter Antje Buma een zondagsschool. Ook ouders kwamen luisteren. Na bijeenkomsten in een houten gebouw kwam er in 1891 een stenen kerkje. De huidige Warmoltskerk staat op dezelfde plek; het tegenwoordige gebouw is van later datum.
1835-1836: kerkdiensten in een boerenschuur
Op de grens van het oude Harkema-Opeinde en Drogeham werd in de winter van 1835 in de schuur van Cornelis Hielkes Praamstra gepreekt. De afgescheiden gelovigen mochten niet meer op hun gebruikelijke manier in de hervormde kerk van Drogeham bijeenkomen. Tamme Uitterdijk, die aan de samenkomsten deelnam, schreef later:
"Wij hielden dan vervolgens onze Godsdienst in een boerenschuur te Harkema-Opeinde"
Hij vertelde verder dat gewapende dienaren werden gestuurd, dat gelovigen voor de rechtbank kwamen en dat er boetes en gevangenstraffen volgden. Tijdens de kerstbijeenkomsten van 1835 telden politiemannen honderden aanwezigen. Het oude Harkema-Opeinde moet niet worden verward met de latere dorpskern op de heide. De verdere gebeurtenissen zijn ook opgenomen bij Drogeham.
Vlas, wonen en het inkomen van een gezin
Op de Hamsterheide verdienden gezinnen geld met het bewerken van vlas. Het breken van de droge vlasstengels gaf zwaar en stoffig werk. Jelle Dam beschreef later het geluid van de vlasbraken, het plaggenvuur en het geld dat zijn moeder aan het eind van de week verdeelde. Zijn eigen ervaringen staan uitgebreider op Harkema in de 19de eeuw. Voor het wonen in de kleine hutten is ook wonen op het platteland relevant.
Wat is nog te zien?
- Openluchtmuseum De Spitkeet aan De Dunen 3 toont verschillende vormen van wonen op de Fries-Groningse heide, waaronder een spitkeet en een waldhuske.
- De Warmoltskerk aan de Warmoltsstrjitte markeert de plek van de vroegere kerkelijke bijeenkomsten.
- De namen Hamsterheide, Surhuizumerheide en de Dunen verbinden de dorpsgeschiedenis met het omliggende heidegebied.
De geschiedenis per periode
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.