Harkema 19de eeuw: geschiedenis van wonen, vlaswerk en Jelle Dam
Jelle Dam werd in 1857 geboren en groeide op op de heide bij Harkema. In zijn jeugdherinneringen beschreef hij het wonen in een plaggenhut, het werk met vlas en zijn latere werk als timmerman. Zijn herinneringen gaan over zijn eigen gezin en omgeving; niet ieder huishouden leefde op precies dezelfde manier.
Een hut zonder stenen muren
De muren van Dams ouderlijk huis waren van zoden. Onderaan waren ze dik en naar boven toe liepen ze smaller uit. In de muren zaten insecten en padden. Dam herinnerde zich hoe zijn moeder de padden met een tang naar buiten bracht.
Vlas bewerken voor een weekloon
Vlasbraken betekende de houtachtige delen van de vlasstengels breken om de vezels vrij te maken. Dam herinnerde zich dat sommige arbeiders al om twee of drie uur in de ochtend begonnen. Hij, zijn vader en zijn broer verdienden samen vaak maar drie tot drie en een halve gulden per week. Op zaterdag bracht Jelle het bewerkte vlas naar de eigenaar.
Thuis rekende zijn moeder met krijt op tafel uit wat zij van het geld kon kopen. Voor de zondag wilde zij graag een klein beetje kandij of suikerklontjes overhouden. Soms moest dat tot een volgende week wachten.
Timmerman bij Klaas de Jong
Later werkte Dam bij timmerman Klaas de Jong in Drogeham. Dam was actief in de socialistische beweging. Verschillende klanten zeiden dat De Jong hem niet mee moest nemen naar hun boerderij. De Jong vroeg of hij met zijn politieke activiteit wilde ophouden, omdat hij anders een andere knecht zou moeten zoeken.
Dam had twee kinderen en verdiende een gulden per dag. Het liep tegen de winter en hij zag geen ander werk in het vooruitzicht. Hij stond bij de schaafbank en antwoordde dat hij graag wilde blijven, maar zijn overtuiging niet kon opgeven omdat een klant dat eiste.
"Het is hard, buitengewoon hard, zonder werk en zonder eten, maar ik kan niet anders, moge God mij genadig zijn."
In zijn herinnering beschreef Dam ook zijn verdriet op dat moment. De Jong ging naar binnen en kwam na enige tijd terug. Hij stelde een andere verdeling van het werk voor.
"Jelle! Je blijft bij mij. Zoolang ik werk heb, hebt gij het ook: dan blijft gij in den winkel (werkplaats) en ik ga het werk bij de boeren aan huis doen."
Dam bleef daarna nog zes jaar bij De Jong werken. Vervolgens verhuisde hij naar Surhuisterveen. Het precieze jaar van het gesprek aan de schaafbank is in het hier gebruikte fragment niet genoemd.
Zondagsschool en kerk
Naast de arbeidersbeweging was er kerkelijk werk op de heide. Lammert Warmolts en zijn stiefdochter Antje Buma gaven zondagsschoolles. De belangstelling van de ouders leidde ook tot preken voor volwassenen. Het houten onderkomen werd te klein en in 1891 kwam er een stenen kerk, met steun van omliggende kerkelijke gemeenten.
De heide had verschillende buurten
De bewoning bestond niet uit een dicht bebouwd dorp rond een oude kerk. Huizen en keten stonden verspreid over grond die onder verschillende dorpen viel. Het deel onder Drogeham werd Hamsterheide genoemd; het deel onder Surhuizum Surhuizumerheide. Kleinere buurten droegen namen als de Smoarhoeke, Fugelkamp en de Dunen.
Jelle Dam hoort de vlasbraken
Jelle Dam herinnerde zich dat het werk soms al om twee of drie uur in de ochtend begon. Met vlasbraken werden de houtachtige delen van droge vlasstengels gebroken. Hij hoorde het geluid van de werktuigen vanaf verschillende erven. Wie erg bedreven was, kon volgens zijn herinnering 45 tot 60 cent per dag verdienen. Het stof kwam op de kleren en de huid terecht. Dat was het werk waarmee zijn familie het weekgeld bijeenbracht.
"ik hoor nog die braken kletteren"
Dam schreef dat hij, zijn vader en zijn broer samen doorgaans drie tot drie gulden vijftig per week verdienden, soms vier gulden. Hij bracht op zaterdag het bewerkte vlas terug naar de opdrachtgever. Zijn moeder maakte het huis schoon en strooide fijn wit zand. Boven het plaggenvuur hing de ketel; bij extra inkomsten rekende zij met krijt op tafel uit of er wat klontjes voor de zondag konden worden gekocht. Zijn herinneringen gaan ook over zijn zieke broer. Die bleef ondanks het zware hoesten werken. Als hij in huis ging rusten, zou het gezin die zaterdag minder geld krijgen. Over het leven in een kleine woning op het platteland gaat ook wonen op het platteland.
Een gebedshuis in een boerenschuur, winter 1835-1836
Een generatie eerder kwamen afgescheiden kerkgangers op het oude Harkema-Opeinde in een boerenschuur bijeen. Politiemannen zagen op 25 december 1835 in de schuur naar schatting 200 tot 300 aanwezigen. Mensen zaten op stro en hooi of op de balken. De voorganger stond op een boerenwagen. Een wever uit Drogeham ging met een kom rond om geld voor de armen in te zamelen. In de middag schatten de agenten de opkomst op 400 tot 500 personen. De samenkomsten werden verboden en deelnemers kregen boetes. De deelnemer Tamme Uitterdijk beschreef later hoe men ook buiten, in het open veld, bijeenkwam.
Deze gebeurtenissen vonden plaats bij de oude buurtschap onder Drogeham, niet midden in de veel later gegroeide kern van het tegenwoordige Harkema. Zie ook Drogeham.
Wat is nog zichtbaar?
- Museum De Spitkeet aan De Dunen 3 heeft woningen en inrichtingen waarmee de leefomstandigheden op de heide worden uitgelegd.
- De Warmoltskerk staat op de plek van het oudere kerkgebouw. Het huidige gebouw moet niet met het kerkje van 1891 worden vereenzelvigd.
- Voor de oudere geschiedenis van het gebied en de getuigenverklaringen uit de 18de eeuw: Harkema en Harkema-Opeinde.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.