Boelenslaan/Boelensloane: geschiedenis van de 19de eeuw
Het latere Boelenslaan heette in de 19de eeuw Surhuisterveensterheide of Feansterheide. De woningen lagen langs de Heidelaan en kleinere paden. Het was toen onderdeel van het gebied van Surhuisterveen.
Ver lopen naar school
Rond 1845 stonden op de heide 87 hutten met samen 424 bewoners. Voor de kinderen was de dorpsschool ver weg. De afstand was een belemmering voor geregeld onderwijs. Predikant Hofkamp zette zich in voor een kerk op de heide waar ook les kon worden gegeven.
Wie betaalt de meester?
Voor de onderwijzer was jaarlijks 300 gulden nodig. De financiering liep via verzoeken aan provincie, gemeente en rijk. Jan van Zuilen, die ondermeester in Twijzel was geweest, werd in november 1852 benoemd. De kerk werd op 24 november van dat jaar ingewijd. In 1860 werd de bouw van een afzonderlijke school met onderwijzerswoning aanbesteed.
Onderwijs en kerkwerk in één betrekking
Van Zuilen moest ook koster, voorlezer en voorzanger zijn. Voor die kerkelijke taken kreeg hij geen afzonderlijke beloning. Het luiden van de klok leverde wel een kleine vergoeding op. In het winterhalfjaar was er ook avondschool voor jongeren. De school was bedoeld voor arme kinderen. Toen er eveneens kinderen van minder behoeftige ouders kwamen, kwam daar bestuurlijk bezwaar tegen: de beschikbare ruimte was al te klein.
Wonen langs een zandweg
De Heidelaan bleef tot omstreeks 1900 een zandweg. De naam Boelenslaan verwijst naar de familie Boelens, die bij de vervening betrokken was. Verspreide kleine boerderijen en woudhuisjes zijn nog kenmerkend voor het gebied. De dichtbebouwde dorpskern van nu geeft daardoor maar een deel van de vroegere bewoning weer.
Buren op de heide
Ook in Harkema leefden gezinnen van losse arbeid en werk met vlas. Jelle Dams jeugdherinneringen gaan over die naburige omgeving. Zijn ervaringen zijn niet automatisch op ieder gezin in Boelenslaan van toepassing.
Van veen naar heide
Het gebied dat later Boelenslaan ging heten, was vroeger onderdeel van het veenbezit van het Gerkesklooster. Om de turflaag te kunnen verwijderen, groeven verveners afwateringssloten en wijken. Via onder meer de Halbewyk en het Dwarsdjip kon de turf per schip naar de Feanster Feart worden gebracht. Over de arbeid bij het uitgraven en drogen van de turf gaat het werk van turfstekers en veenarbeiders.
Nadat de turflaag was afgegraven, bleef op veel plekken arme zandgrond achter. Die werd niet vanzelf vruchtbare landbouwgrond. Op verlaten stukken groeide heide. Vanaf ongeveer 1800 kwam er steeds meer bewoning langs de toenmalige Heidelaan, nu de Boelenswei.
Een huis van plaggen, dichtbij het werk
Op de Feansterheide stonden verspreid kleine woningen en plaggenhutten. Bewoners gebruikten materiaal uit de omgeving, waaronder heideplaggen, om wanden en daken te bouwen. In één vertrek werd vaak gewoond, gekookt en geslapen. Het waren geen nette rijtjes woningen aan een dorpsstraat; de huizen stonden langs zandpaden en op verspreide percelen. Meer over zulke woningen staat bij wonen in een eenvoudige plattelandswoning.
Te voet of per vaart
De bewoners waren aangewezen op zandwegen naar onder meer Surhuisterveen en op de waterwegen die voor de vervening waren aangelegd. Kinderen moesten voor onderwijs lange afstanden naar de school afleggen. Langs de wijken en vaarten kwam het vervoer van turf en andere lading op gang, terwijl het dagelijkse verkeer binnen de heidenederzetting veelal over onverharde paden ging.
Wat is nog zichtbaar?
- De Boelenswei, de vroegere Heidelaan, als hoofdlijn van de bewoning.
- Het voormalige kerkje aan Boelenswei 86.
- Verspreide woudhuisjes en kleine boerderijen langs de oude paden. Voor woonomstandigheden op de heide is De Spitkeet in Harkema een nabijgelegen bezoekerspunt.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.