Surhuisterveen in de 18de eeuw

In de 18de eeuw was Surhuisterveen een langgerekte veenkolonie met huizen aan de vaart en wijken naar het veen. Turf, scheepvaart, ambacht en handel zorgden voor werk. Kerkregisters, belastingkohieren en het archief van de doopsgezinde gemeente noemen bewoners bij naam.

1710: Roodrok, de "gewaende waersegger"

Heinrich Johan Meier, afkomstig uit Berlijn, woonde in Surhuisterveen en noemde zich Hendrick Jansen Roodrok. Hij verdiende geld als waarzegger. Mensen uit een wijde omgeving kwamen hem raadplegen. Dorpsnotabelen namen het later zelfs voor hem op, wat erop wijst dat hij in Surhuisterveen niet alleen als een zonderlinge buitenstaander werd gezien.

Op 18 maart 1710 was ingebroken bij schoenmaker Pijtter Pijtters in Ee. Jelse Wytses en Bauck Clasen, de vrouw van Jan de Blauw, waren geen slachtoffers van de inbraak. Zij werden gevraagd om naar Surhuisterveen te gaan en Roodrok om hulp te vragen. Op 24 maart kwamen zij bij hem thuis. Nog voordat zij de zaak hadden uitgelegd, zei Roodrok dat Pijtter Pijtters zelf de dief was.

Roodrok maakte ook briefjes, "cedullen", waarop hij letters met kalverbloed aanbracht. Hij ging met Jelse en Bauck mee naar Ee en herhaalde daar zijn beschuldiging. Een menigte volgde hem naar het huis van de schoenmaker. Pijtter Pijtters liet zich niet overtuigen en diende uiteindelijk een klacht in. Roodrok werd gearresteerd en naar Leeuwarden gebracht.

Niet iedereen vond hem een bedrieger. Inwoners van Surhuisterveen en plaatselijke notabelen pleitten voor hem. Het Hof van Friesland oordeelde anders. Op het schavot werd hij met zijn briefjes omhangen en droeg hij een bord met de woorden "de gewaende waersegger". Daarna werd hij voor drie jaar uit Friesland verbannen. Zijn zaak laat dus juist zien dat geloof in zijn kunsten en twijfel eraan naast elkaar bestonden.

1714-1718: gestolen stoffen naar de heide

In 1714 gebruikten Jannetje Alberts, Jildu Jans en hun metgezellen het huis van Fookel Willems op de heide achter Surhuisterveen als verblijfplaats. Na een inbraak bij de lakenkoper Jan Gales in Munnekezijl werd daar de buit verdeeld. De vrouwen verkochten daarna stoffen in Leeuwarden. Hun strafzaken en de gebeurtenissen tussen 1714 en 1718 zijn afzonderlijk beschreven.

1721: de armendienaars rekenen af

Het oudste stuk dat in het doopsgezinde gemeente-archief wordt aangehaald, dateert van 11 februari 1721. De armendienaars waren diakenen die geld, bezit en uitgaven voor de armenzorg van de gemeente beheerden. Zij kwamen in het huis van Klaas Wepkes bijeen om de administratie rond een huisstede in De Omloop af te handelen.

"Hun rekening vereffenen" betekent hier dus niet dat zij ieder hun eigen rekening gingen betalen. Het ging om een bestuurlijke afrekening: controleren en vastleggen wat met bezit of geld van de doopsgezinde gemeente was gebeurd.

1720-1729: Brethren uit Schwarzenau

Tussen 1720 en 1729 verbleef een groep Brethren uit Schwarzenau in of bij Surhuisterveen. Zij hielden bijeenkomsten in een huis tegenover de doopsgezinde pastorie en doopten door volledige onderdompeling in een heldere plas bij Kortwoude. In 1729 vertrok de groep via Rotterdam naar Pennsylvania. Daar werd zij onderdeel van de latere Church of the Brethren.

In 1730 begon de doopsgezinde gemeente een boek waarin de namen van de leden werden bijgehouden. Ook trouwregisters uit deze periode zijn bewaard.

1745: Taeke Brantjes opgehangen na huisbraak

Taeke Brantjes was in 1738 een van de negen mannen die een uitbraakpoging uit het Leeuwarder tuchthuis ondernamen. Hun ondertekende overeenkomst, de latere veroordelingen en Taekes terechtstelling in 1745 zijn afzonderlijk beschreven. De tekst van hun verbond is ook in modern Nederlands te lezen.

Op 4 december 1745 werd Taeke Brantjes van Surhuisterveen in Leeuwarden opgehangen. De criminele sententiën van het Hof van Friesland noemen als reden huisbraak en diefstal in Morra. De korte vonnissenlijst vertelt niet welke goederen hij had gestolen of hoe hij was aangehouden; zonder het volledige procesdossier weten we daar niet meer over.

Taeke Brantjes staat ook in het overzicht Terechtstellingen in Friesland tussen 1700 en 1750.

1749: belasting en scheepvaart

Het quotisatiekohier van 1749 - een belastingregister - noemt bijvoorbeeld Uilke Sytses, vrijgezel in Surhuisterveen. Hij werd aangeslagen voor 4 pond en 17 stuivers. Een andere inschrijving noemt een arbeider, Oeds Sybes, met vier volwassenen en drie kinderen in het huishouden. Zijn aanslag bedroeg 15 gulden. Zulke kohieren registreren huishoudens en geven soms ook beroepen, gezinsgrootte en armoede aan.

De scheepvaart was belangrijk voor het dorp. Onderzoek naar de werven bij Rohel noemt in deze periode 26 schippers in Surhuisterveen die turf vervoerden. Rohel was een kleine buurtschap bij de aansluiting van de Surhuisterveenster vaarwegen op het Kolonelsdiep, later bij het Prinses Margrietkanaal. Daardoor was het een logische plek voor overslag en scheepsbouw. In 1748 woonde er volgens het reëelkohier één schuitmaker; in 1749 noemt het quotisatiekohier twee schuitmakers, Hendrik Roels en Pytter Nannes.

1755-1765: Meindert Jans bij gezinnen en herbergbezoekers

Meindert Jans uit Augustinusga werd in 1755 opgepakt nadat hij met Sara Boelens en haar jongste kind uit haar woning was vertrokken. Op 4 november van dat jaar verscheen hij bij Oeds Sijbes in Surhuisterveen en bedreigde de aanwezigen met een mes. In de herberg van Sietse Durks gooide hij stoelen door de kamer en sneuvelden ruiten. In 1764 verstoorde hij de begrafenis van Jan Durks en bedreigde hij arbeiders tijdens de graanoogst. Het verhaal over Meindert Jans, de herberg en de gebeurtenissen in Surhuisterveen (1755-1765) beschrijft ook zijn veroordelingen.

1766-1769: ruzie op de Nieuwe Vaart en een strafzaak

Op 21 januari 1766 raakten de schipper Jacob Blokzijl en de familie van Oeds Sijbes slaags op het ijs van de Nieuwe Vaart. De ruzie begon bij een huis aan de vaart en eindigde met bebloede gewonden, stenen tegen de woningen en een proces voor het Hof van Friesland. Oeds en zijn zoon Wobbe kregen op 30 januari 1769 ieder drie jaar tuchthuis. Ook de handel in keien uit andermans grond speelde in de zaak mee. Het verloop staat op de afzonderlijke pagina Oeds Sijbes, de ruzie op het ijs en de keienhandel (1755-1769).

Hoe groot was Surhuisterveen?

Voor het midden van de 18de eeuw is geen betrouwbaar afzonderlijk inwonertal van Surhuisterveen beschikbaar. Bij de volkstelling van 1744 werd Surhuisterveen nog onder Surhuizum gerekend. Daardoor kunnen de 1744-cijfers niet zonder meer in twee dorpen worden gesplitst. Het register noemt onder Surhuizum een Oeds Sybes bij een huishouden van acht personen, met de aantekening insolvent. In het quotisatiekohier van 1749 wordt Surhuisterveen wel als afzonderlijke locatie genoemd en zijn huishoudens apart terug te vinden.

Dat het dorp inmiddels aanzienlijk was, blijkt ook uit andere gegevens: in deze periode worden 26 Surhuisterveenster turfschippers genoemd. Aan het einde van de eeuw beschreef een tijdgenoot Zuurhuisterveen als een buurt met een "groote menigte van huizen", allemaal langs de Veenstervaart. Een exact aantal huizen geeft deze beschrijving niet.

1795: veertig meisjes bij de vrijheidsboom

Op 26 maart 1795 werd in Surhuisterveen een vrijheidsboom opgericht. Een verslag dat in de schoolmeesterspublicatie is overgeleverd noemt schutters, trommelaars en muzikanten voorop in de optocht. Daarachter liepen veertig in het wit geklede meisjes. Schoolmeester Kier Rommerts hield bij de boom een toespraak over de vrijheid en de goede handhaving daarvan.

Vrijheidsbomen en de Bataafse omwenteling in Friesland, 1795-1797

Wat is nog zichtbaar?

• De hervormde kerk uit 1685, die in de 18de eeuw het vaste kerkgebouw van het dorp was.
• De loop van de vroegere vaart in de huidige Gedempte Vaart, De Kolk en De Dellen.
• Kortwoude, waar de Brethren volgens de overlevering hun doop door onderdompeling hielden.

Vorige en volgende eeuw

Surhuisterveen in de 17de eeuw

Surhuisterveen in de 19de eeuw

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.