Meindert Jans uit Augustinusga: overspel, bedreigingen en tuchthuis (1755-1765)

Op 23 juli 1755 vertrok Meindert Jans met Sara Boelens en haar jongste kind uit Augustinusga. Sara was getrouwd met Heerke Wybes, bij wie Meindert enkele maanden eerder in de kost was geweest. Het gezelschap trok te voet naar het Witveen onder Oostermeer. In oktober kreeg Meindert wegens overspel en zijn vertrek met Sara een straf van geseling en drie jaar verbanning uit Friesland. Nog geen twee weken later bedreigde hij mensen in Surhuisterveen met een mes.

Trijntje Jans, Sara Boelens en het huishouden van Heerke

Meindert was zelf getrouwd met Trijntje Jans. Ze hadden drie kinderen. Hij had al eerder problemen gehad met het gerecht van Achtkarspelen en had enige tijd vastgezeten in het hondehok. Volgens de aanklager had hij ook eerdere boetes gekregen. Meindert sprak weinig vriendelijk over zijn vrouw: hij verweet haar de huishouding en kinderen te verwaarlozen.

Heerke Wybbes en Sara Boeles waren op 16 mei 1751 in Gerkesklooster getrouwd. In 1755 woonden zij in Augustinusga en hadden zij twee kinderen.

In mei 1755 verbleef Meindert drie weken bij Heerke Wybes en Sara Boelens in Augustinusga. Heerke was geregeld voor zijn werk van huis. Na zijn verblijf bleef Meindert bij het echtpaar komen. De vijftienjarige dienstmeid Martien Teekes vertelde dat zij Meindert en Sara had zien kussen. Zij verklaarde ook dat beiden een hele nacht samen op bed hadden gelegen terwijl Heerke afwezig was.

Sara ging op 23 juli met Meindert mee en nam haar jongste kind mee. Haar oudste kind bleef thuis. Uit een kast haalde ze vijftig gulden. Verder nam ze kleding, linnengoed en levensmiddelen mee. Meindert wachtte op afstand van de woning. Samen liepen ze naar het Witveen bij Oostermeer.

Een nacht op het Witveen

Bij de boerderij van Berent Hendriks en Gertje Hanses vroegen Meindert en Sara of ze er thee mochten zetten. Ze boden aan daarvoor te betalen. Ze deden zich voor als een echtpaar uit Burum dat onderweg was naar Rottevalle. Berent en Gertje kenden hen niet en lieten hen overnachten.

Sara maakte haar eten klaar van de voorraad die ze had meegenomen. Ze aten er een warme maaltijd. Later verklaarde zij dat zij en Meindert in de boerderij één bed hadden gedeeld. De volgende dag verlieten ze het huis tegen twee uur in de middag.

In Rottevalle logeerden zij bij Meinderts zuster Grijtje Jans en haar man Doeye Everts. Ze bleven twee nachten en sliepen op de grond. Van Sara kreeg Meindert geld om een paard met een sjees te kopen. Jan Tjerks op het Witveen verkocht hem het rijtuig en het paard voor een gouden dukaat en drie goudguldens, samen iets meer dan negentien gulden.

Met het rijtuig ging Meindert terug naar Augustinusga. Hij bezocht veenbaas Tjerk Wybes omdat hij nog arbeidsloon van hem tegoed had. Daarna reisde hij door naar Surhuisterveen, naar het huis van Freerk Hendriks. Daar merkten dienaren van het gerecht van Achtkarspelen hem op en namen hem gevangen.

Heerke gaat zijn vrouw zoeken

Heerke Wybes had gehoord dat Sara in Rottevalle verbleef. Op zondagmorgen 27 juli 1755 reed hij met zijn knecht Jacob naar de woning van Grijtje Jans. Daar trof hij Sara in tranen aan. Zij vroeg hem om vergeving.

Heerke wilde eerst weten wat er was gebeurd. Sara vertelde dat zij vijftig gulden had meegenomen en met Meindert had geslapen. Zij zei dat Meindert haar had overgehaald met hem mee te gaan. De verklaring van dienstmeid Martien, de afgelegde route en de overnachtingen kwamen later in de strafzaak ter sprake.

25 oktober 1755: geseling en verbanning

Het Hof van Friesland veroordeelde Meindert op 25 oktober 1755 tot een strenge geseling en drie jaar verbanning uit de provincie. De straf hield in dat hij Friesland moest verlaten en er in die periode niet mocht terugkeren. De uitspraak maakte geen einde aan de onrust rond Meindert.

4 november 1755: het mes bij Oeds Sijbes

Op 4 november verscheen Meindert bij Oeds Sijbes in Surhuisterveen. Hij zwaaide met een mes en wierp het meermaals tegen de zolder van de kamer. Hij schold, vloekte en dreigde dat hij een groot deel van Augustinusga in brand zou steken wanneer hij zijn geld niet kreeg. Oeds' dochter Sijtske vluchtte korte tijd het huis uit en kwam daarna terug.

Meindert ging ook naar de herberg van Sietse Durks. Daar schold hij de vrouw van de herbergier uit voor 'hoer' en canalje. Geert Coops uit Rottevalle zat in de herberg. Meindert greep hem bij zijn kleding op de borst en schudde hem door elkaar. Hij bedreigde ook andere aanwezigen met zijn mes.

Stoelen werden door de kamer en tegen de ruiten gegooid. Er sneuvelden ruiten en Meindert smeet het geopende mes opnieuw tegen de zolder. Sietse probeerde hem te kalmeren en sprak hem aan op de schade. Meindert antwoordde: 'Ik ben voor de gesel niet bang.'

Het Hof veroordeelde Meindert op 13 december 1755 opnieuw tot drie jaar verbanning, boven op de eerdere straf. Bij dit vonnis werden ook zijn bedreigingen en vernielingen bij Oeds en in de herberg meegewogen.

1758: bericht over zijn dochter

In 1758 was Meindert toch weer in Surhuisterveen. Trijntje Freerks vertelde later dat haar kinderen Eijntje Johannes en Hinke Johannes hem op straat hadden aangetroffen en mee naar huis hadden genomen. Bij Trijntje dronken ze samen koffie.

Volgens hun verhaal had Meindert gehoord dat een dochtertje van hem overleden was en in Augustinusga zou worden begraven. Hij vertelde dat hij niet naar de begrafenis durfde te gaan omdat hij uit Friesland verbannen was en arrestatie vreesde. De kinderen hadden tranen in zijn ogen gezien.

1764: ruzies en bedreigingen in Surhuisterveen

In 1764 zocht Meindert herhaaldelijk contact met Goytske Wopkes, de dochter van Wopke Gerbens. Hij kwam bij haar vader aan de deur en sloeg tegen de ramen. Wopke liet hem niet binnen. Meindert zei dat Goytske had beloofd met hem mee te gaan.

Ook Wytse Minnerts Lipstra kreeg bedreigingen te horen. Meindert riep hem naar buiten en dreigde hem de nek om te draaien. Hij gooide stoelen die voor Wytse's woning stonden de straat op. Eijntje Johannes verklaarde dat Meindert over drie mannen had gesproken die hij de keel wilde doorsnijden; hij noemde hun namen niet. Eerd Reinders werd bij een andere ruzie aan zijn haar het huis uit getrokken.

De begrafenis van Jan Durks

In de zomer van 1764 overleed Jan Durks in Surhuisterveen. Een voorganger van de doopsgezinde gemeente hield de lijkrede. Tijdens die toespraak begon Meindert te schreeuwen en zich zo te gedragen dat de voorganger niet verder kon spreken.

Na de begrafenis kwamen genodigden en buren samen bij de weduwe voor het ledemaal. Meindert verscheen opnieuw. Hij haalde een halfvolle bierton uit het huis, zette deze op een kruiwagen en reed ermee naar de weg. Daar liet hij het bier uitlopen. De gasten konden het bier niet meer drinken.

Een mes tussen de graanbinders

Kort na de begrafenis werkten mensen op het land van de weduwe van Jan Durks. De mannen sneden het graan; de vrouwen bonden de halmen tot schoven. Onder hen waren Boele Oedses en zijn vrouw Trijntje Jacobs, Jan Jetses en Goytske Wopkes. Ook de kinderen van Boele en Trijntje waren erbij.

Meindert liep naar de arbeiders toe, greep Boele bij de borst en bewoog een mes voor diens gezicht. Daarna greep hij Jan Jetses vast. Jan wist los te komen en rende weg. Meindert schold de mannen uit en noemde Goytske een 'hoer'. De kinderen begonnen te huilen.

Meindert ging zitten en Jan kon weer op het land komen. Toen Jan terugkeerde, begon de ruzie opnieuw. Meindert vertrok, maar kwam tegen de avond terug en joeg de mensen van het land.

Melk, vernielde meubels en brand in een schuur

Ook bij Jolle Clases en zijn zwangere vrouw Ynskje Minderts kwam Meindert binnen. Hij sloeg Ynskje en beschadigde meubels. Toen hij melk wilde drinken, gaf Ynskje hem die. Na het drinken ging hij door met vloeken en vernielen. Hij wierp een stoel tegen een kast. Jolle probeerde hem buiten te krijgen. Uiteindelijk lukte het Ynskje hem de deur uit te zetten; buiten bleef hij schelden.

Bij Hans Jacobs en Tetje Jans haalde Meindert brandend materiaal uit de kachel en legde dat op de vloer van de schuur. Het vuur werd op tijd gedoofd.

13 juli 1765: opnieuw voor het Hof

Op 13 juli 1765 werd Meindert opnieuw veroordeeld door het Hof van Friesland. Hij kreeg een strenge geseling en drie jaar in het tuchthuis van Leeuwarden. De zaak stond nu in het vonnissenregister onder Meindert of Meinert Jans uit Surhuisterveen, terwijl hij in de uitspraken van 1755 nog als afkomstig uit Augustinusga was opgenomen.

Andere verhalen en plaatsen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.