Oeds Sijbes in Surhuisterveen: keien, ruzie en een gevecht op het ijs (1755-1769)

Op 21 januari 1766 liep een ruzie bij het huis van Wobbe Oedses uit op een vechtpartij op de bevroren Nieuwe Vaart in Surhuisterveen. Wobbes vader Oeds Sijbes, zijn broer Sybe en andere verwanten mengden zich erin. De schipper Jacob Blokzijl werd op het ijs geslagen. Later die middag trokken jongemannen naar de woningen van Oeds en Wobbe en bekogelden die met stenen.

Het Hof van Friesland berechtte Oeds ook voor het weghalen en verkopen van keien uit andermans grond. Op 30 januari 1769 veroordeelde het Hof hem en zijn zoon Wobbe ieder tot drie jaar in het tuchthuis van Leeuwarden. Oeds was toen ongeveer 56 jaar oud.

Oeds, zijn gezin en de vaart

Oeds woonde met zijn gezin in Surhuisterveen en werkte als schipper en arbeider. Zijn vrouw heette Leentje Wobbes. Tot de kinderen behoorden Wobbe, Sybe, Sijtske en Kunne. Wobbe werkte als arbeider en was getrouwd met Froukje Pieters. Kunne was getrouwd met Jacob Lieuwes, die later bij de ruzie op het ijs werd betrokken. Het dorp lag langs vaarten waar schippers turf en andere goederen vervoerden. Keien die bij het werk in de grond werden gevonden, konden eveneens geld opleveren.

Het quotisatiekohier van 1749 vermeldt in Surhuisterveen een arbeider met de naam Oeds Sybes. Bij zijn huishouden stonden vier volwassenen en drie kinderen geregistreerd. De belastingaanslag bedroeg 15 gulden.

In het doopboek van Surhuisterveen staan twee dochters van Wobbe Oedses en Froukje Pieters vermeld:

• Leentje (1766). Haar moeder verklaarde dat Leentje op de zondag voor de Norger herfstmarkt was geboren.
• Ymkje (1769). Volgens haar moeder was zij om Lichtmis geboren.

De familie had vaker met het gerecht te maken. In november 1755 kwam Meindert Jans uit Augustinusga bij Oeds thuis, zwaaide met een mes en gooide dat tegen de zolder. Oeds verklaarde later over dat bezoek. Zijn dochter Sijtske vluchtte korte tijd het huis uit. Meindert ging daarna naar de herberg van Sietse Durks, waar hij opnieuw mensen bedreigde en ruiten en meubels beschadigde.

21 januari 1766: een spotnaam bij Wobbes huis

Op die winterdag kwam een groep jonge mannen uit een winkel van Nanne Roels. Zij hadden koek gekocht en deden aan koekslingeren. Daarna liepen ze langs het huis van Wobbe Oedses. Zijn vrouw Froukje stond buiten. Wobbe zat binnen te eten.

De jonge schipper Jacob Blokzijl riep Froukje aan met de bijnaam 'Poike'. Hij herhaalde de bijnaam. Froukje antwoordde:

"Wat heb ik met jullie te maken, ik ben een getrouwde vrouw".

Jacob wilde dat Wobbe naar buiten kwam en daagde hem uit te vechten. Hij trok zijn jasje uit. De vijftigjarige veenbaas Dirk Harmens, die naast Wobbe onder hetzelfde dak woonde, zat te lezen en hoorde het rumoer. Hij ging naar buiten, pakte Wobbe bij de schouder en raadde hem aan binnen te blijven. Wobbe en zijn vrouw gingen naar binnen en de deur ging dicht.

Daarmee eindigde de eerste woordenwisseling, maar Wobbe zocht zijn vader Oeds en zijn broer Sybe op. Ook hun zwager Jacob Lieuwes werd erbij betrokken. De mannen overlegden en liepen diezelfde middag naar de Nieuwe Vaart.

Het gevecht op de bevroren Nieuwe Vaart

Tussen drie en vier uur 's middags troffen de mannen Jacob Blokzijl en schipper Oeds Jelkes op de Nieuwe Vaart. Die twee waren onderweg naar hun schip. Schoolmeester Rommert Kiers schatte de afstand van Wobbes huis naar de plek op 70 tot 80 koningsroeden.

Oeds Sijbes had een stok bij zich. Sommige getuigen noemden die een gewone wandelstok. Anderen beschreven een dikke knots. Wobbe liep op Jacob af, greep hem bij de schouder en wierp hem op het ijs. Jacob probeerde weg te komen, maar werd opnieuw neergegooid en hard op zijn hoofd geslagen. Jacob liep verwondingen aan zijn hoofd op.

Wobbe probeerde Jacob met zijn riem te wurgen. Een omstander sneed de riem stuk en voorkwam dat. Claas Gerlofs probeerde tussenbeide te komen en kreeg met de stok van Oeds een klap tegen hoofd en schouder. Er werd gedreigd met geweld tegen mensen die zich met de ruzie bemoeiden. Ook werd een mes genoemd. Omstanders hielden Sybe vast.

Op het ijs en langs de kant verzamelde zich een menigte. De toeschouwers liepen langs de Nieuwe Vaart mee wanneer de vechtenden zich verplaatsten. Sommigen kozen partij. Anderen probeerden tussenbeide te komen.

Een menigte bij de huizen van Oeds en Wobbe

Toen Oeds en zijn verwanten terugliepen naar huis, gingen onder anderen Jacob Blokzijl, Claas Gerlofs en Tjalling Harings Pama achter hen aan. Iemand pakte een stokdweil van het schip van Gerben Wisses. Hij sloeg de stok op straat en brak hem vervolgens over zijn knie, zodat hij een korter slagwapen had.

De jongemannen begonnen stenen naar de huizen van Oeds en Wobbe te gooien. Daarna pakten ze een zware paal om tegen de muur van een huis te stoten. Ze riepen dat ze de woning zouden vernielen. Bij de latere behandeling van de zaak werd de onrust vergeleken met het oproer van 1748.

Oeds verdedigt zich

Oeds, Wobbe en anderen kregen op 25 februari 1766 opdracht om zich bij de justitie te melden. Zij verschenen niet. Later werden Oeds en Wobbe alsnog gearresteerd.

Bij zijn verhoor vertelde Oeds een ander verhaal. Hij zou die middag met een paar schoenen onderweg zijn geweest naar de schoenmaker. Toen zag hij zijn zoon Wobbe met Jacob vechten. Hij was, zei hij, juist tussenbeide gekomen. Claas Gerlofs zou zijn wandelstok hebben willen afpakken. Als Claas daarbij geraakt was, was dat niet zijn bedoeling geweest. Oeds voerde verder aan dat hij Jacob een uur na het gevecht alweer een dikke snee brood had zien eten.

Over zijn afwezigheid na de oproep verklaarde Oeds dat hij door een ziek been nauwelijks kon lopen. Hij maakte ook duidelijk dat hij zich niet aansprakelijk vond voor het gedrag van zijn getrouwde zonen.

Gestolen keien langs de vaart

De ruzie op het ijs was niet de enige zaak tegen Oeds. In de omgeving van Surhuisterveen kwamen bij het graven en ploegen geregeld grote keien tevoorschijn. Ze waren bruikbaar voor bestrating, bouwwerk en dijkwerk. Schippers kochten en vervoerden ze. De stenen behoorden aan de landeigenaar, ook wanneer een ander het land huurde.

Oeds en zijn zonen Sybe en Wobbe haalden partijen keien weg, soms met een ingehuurde voerman en soms met een slede. In de winter van 1767 boden ze aan schipper Jelle Oedzes een vracht stenen aan. Jelle had zelf al keien gekocht van Lammert Tjeerds en die langs de vaart neergelegd totdat hij ze kon inschepen. Op een aantal stenen had hij met rood krijt zijn initialen 'JO' geschreven.

Toen Jelle de aangeboden vracht bekeek, herkende hij zijn eigen keien aan die rode letters. Hij sprak Oeds erop aan:

"Jongens daar zijn ook stenen van mijzelf bij".

Oeds antwoordde dat Jelle de stenen die van hem waren er maar tussenuit moest zoeken. Jelle betaalde alleen voor de overige keien. Twee jaar later vertelde hij dit bij het gerecht. Hij zei ook dat hij bang was geweest voor Oeds en zijn zonen.

Een ander geschil betrof stenen uit land van de familie Pama en uit grond van de vrouw van koopman Reid Gurbes Reiding. Oeds had keien verkocht aan Pieter Keimpes, Egbert Gerrits en Popke Wybes. Toen de landeigenaren hun bezit terugvorderden, moesten de kopers de waarde alsnog vergoeden. Zij hadden hun partij daardoor feitelijk tweemaal betaald.

Oeds betwistte waar de stenen vandaan kwamen. Hij noemde andere akkers en andere eigenaren. De getuigen kregen vragen over toestemming om stenen te rapen, over de verkoop en over de geldbedragen. Een partij stenen bracht achttien gulden op. In een verklaring werd verteld dat zes gulden daarvan als aandeel aan Sytske Wierds, de moeder van Gerben Pama, was betaald.

De haag van Aafke Pama

Naast de keienhandel speelde een burenruzie over grond. Aafke Jans Pama, een verwante van Oeds, woonde naast hem. Volgens haar was met haar vader Jan Pama eerder afgesproken waar de haag tussen beide erven stond. Na het overlijden van haar vader had Oeds een deel van de haag weggehaald of verzet. Op het betwiste stuk grond had hij een houten secreet geplaatst en bomen geplant.

Aafke klaagde daarover bij grietman Van Haersma van Achtkarspelen. Hij droeg Oeds op de bomen te verwijderen. Volgens Aafke haalde hij maar enkele bomen weg. Haar zwager, de Drachtster koopman Reid Gurbes Reiding, bemoeide zich eveneens met het geschil. Bij de behandeling gebruikte de grietman een tekening van beide huizen en de grens tussen de erven.

De getuigen worden zelf onderzocht

Het proces ging niet alleen over de handelingen van Oeds en zijn familie. De verdediging probeerde ook de mensen die tegen hen verklaarden ongeloofwaardig te maken. Zo kwamen zakelijke ruzies van Reid Gurbes Reiding aan bod. Winkelierster Jantje Jans vertelde dat zij eens zes pond tabak had ontvangen terwijl tien pond op haar rekening stond. Hiltje Geerts vertelde dat bij het verrekenen van het spinloon van haar dochter een schuld van een daalder volgens Reiding drie gulden bleek te zijn. De koopman Douwe Aukes verklaarde daarentegen al twintig jaar zonder geldverschil met Reiding zaken te doen.

Ook familieleden van de Pama's werden besproken. Getuigen spraken over Gertje Pama, die op een reis naar een vrijmarkt in Groningen een deken, kant en een ijzeren pot kocht. Haar echtgenoot Jochum Elias werkte bij de belastingcontrole aan de Friese grens. Volgens twee medereizigsters en andere betrokkenen waren de goederen bij de terugreis niet aangegeven. Jochum ontkende de beschuldiging.

Schoenmaker Eerde Jans, die het begin van de ruzie bij Wobbes huis had beschreven, kreeg eveneens vragen over zijn eigen gedrag. Andere getuigen beschuldigden hem van ongewenste toenadering tot vrouwen. Schoolmeester Rommert Kiers vertelde over conflicten met Eerde in de kerkelijke gemeente en over achterstallige betalingen voor het klokluiden. Zulke verklaringen gingen over de persoon van de getuige en niet over de verwondingen op het ijs.

Een andere getuige, Trijntje Freerks, herinnerde zich hoe kort na Sinterklaas vier jongemannen haar huis binnendrongen. Onder hen waren Sybe Oedses, Jacob Blokzijl en Claas Gerlofs. Zij namen een ketel met aardappelen van het vuur, aten die buiten leeg en zetten de ketel daarna bij haar deur terug. Trijntje beschreef het als een grap. In die gelegenheid kwamen mannen die later tegenover elkaar stonden dus nog samen bij haar thuis.

30 januari 1769: drie jaar tuchthuis

Het Hof van Friesland deed op 30 januari 1769 uitspraak. Oeds Sijbes en zijn zoon Wobbe kregen ieder drie jaar tuchthuis. Zij moesten daarvoor naar Leeuwarden, waar veroordeelden werden opgesloten en tewerkgesteld. Sybe Oedses kreeg voor zijn aandeel in de onrust een kortere straf: veertien dagen op water en brood.

De vermelding van het vonnis staat in het archiefoverzicht onder Oeds Sybes, 30 januari 1769. Dat overzicht noemt hem een man van 56 jaar uit Surhuisterveen.

Wat is nog zichtbaar?

• Het tracé van de vroegere vaart is in het centrum van Surhuisterveen op verschillende plekken nog herkenbaar in straten zoals de Gedempte Vaart.
• De Nederlands-hervormde kerk uit 1685 bestond al in de tijd van Oeds en zijn zonen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.