Jannetje Alberts en Jildu Jans: inbraken en terechtstelling (1714-1718)
Op 15 oktober 1718 werden Jannetje Alberts en Jildu Jans in Leeuwarden ter dood veroordeeld en opgehangen. Het Hof van Friesland behandelde niet één diefstal, maar een reeks gebeurtenissen in Friesland en Groningen. Het vonnis noemt de gestolen stoffen, de woningen die werden bezocht, de mensen die de goederen droegen en degenen aan wie ze werden verkocht.
Jannetje, Jildu en de mensen met wie zij optrokken
Jannetje, ook Jenne genoemd, was bij haar veroordeling ongeveer 28 jaar. Zij was gehuwd geweest met Pieter Hendriks, bijgenaamd Pieter Eenoog. Hij kwam uit Breda en werkte als stoelenmatter. Pieter werd in 1715 wegens inbraak opgehangen.
Jildu Jans was ongeveer 27 jaar en geboren in Loënga bij Sneek. Zij had enkele jaren als spinster in Bolsward gewerkt. Daar kreeg zij een kind, dat jong overleed. Jildu leefde samen met Albertus Gerrijts uit Groningen. Hij was pas ruim achttien jaar toen hij in 1715 werd terechtgesteld.
Tot hun gezelschap behoorden verder Salomon Dijkmans, Egbert met de bijnaam Speek Egbert en een man die Pieter bij de Bank werd genoemd. Salomon was een achttienjarige uit Groningen, zoon van Michiel Dijkman en Jantien Michiels. Hij had gediend onder kapitein Wickers en was uit die compagnie weggelopen. Ook Salomon werd in 1715 opgehangen.
Op de heide achter Surhuisterveen stond het huisje van Fookel Willems. Fookel was 36 jaar en weduwe van Lammert Scheltis. In het najaar van 1714 kwamen Jannetje, Jildu en hun reisgenoten daar bijeen en bespraken zij de inbraak bij Jan Gales. Na diefstallen brachten zij er goederen terug, die in het achterhuis werden verborgen, verdeeld en soms gedroogd. Fookel was bij de verdeling aanwezig. Zij ontving een paar nieuwe kousen. Haar broer Gabe Willems uit Garijp kocht gestolen goederen van de mannen. Haar dochter Servaas Aal hielp bij het vervoer en de verkoop; zij was in 1718 overleden.
November 1714: de lakenwinkel in Munnekezijl
In het najaar van 1714 bespraken Jannetje, Jildu en de mannen bij Fookel een inbraak bij Jan Gales, lakenkoper in Munnekezijl. De groep reisde via Stroobos, Visvliet en Pieterzijl naar Munnekezijl. Jannetje en Jildu waren eerder de winkel binnengegaan alsof zij iets wilden kopen. Zij hadden rondgekeken en hun bevindingen aan de mannen doorgegeven.
In de nacht van 17 op 18 november gingen ze terug naar de winkel en woning van Jan Gales. Met een beitel werd een luikvenster geopend en een deel van het glas eruit gebroken. Speek Egbert klom door de opening naar binnen. Jannetje en Jildu stonden bij de herberg schuin tegenover de winkel op de uitkijk.
Uit de winkel verdwenen verschillende soorten stoffen:
- Twee stukken fijn rood laken.
- Een stuk bruine calamink met rode en blauwe bloemen.
- Een stuk rood gebloemd damast.
- Een stuk rode stof die in het vonnis sargie de dame heet.
- Een stuk vijfschaft en andere goederen.
Pieter Hendriks en Salomon Dijkmans droegen de pakketten terug. De mannen wisselden elkaar bij het dragen af. Zij liepen sneller dan Jannetje en Jildu en bereikten Fookels huis als eersten. De goederen gingen naar het achterhuis. Bij de verdeling kocht Jannetje het aandeel van Albertus en Speek Egbert over.
Over de twee vrouwen staat in het vonnis dat zij tijdens de inbraak "bij 't weerdhuijss scheuns over 't huijs van Jan Gales op schildwaght hebben gestaen".
De stoffen worden naar Leeuwarden gebracht
Albertus Gerrijts, Pieter Hendriks en Salomon Dijkmans verkochten stoffen aan Gabe Willems in Garijp. Jannetje ging daarna met Fookel Willems en haar dochter Servaas Aal per schip naar Leeuwarden, waar zij de overige stoffen probeerden te verkopen.
In de Sacramentsstraat verkochten zij stoffen aan twee oudere vrouwen. Hun woning was herkenbaar aan een bril als uithangteken. De verkoop omvatte een stuk bruine en een stuk zwarte vijfschaft, een stuk bedtijk en een stuk geel gestreepte stof. Voor de bedtijk betaalden de vrouwen vijftien stuivers per el. Voor een partij goederen die Jannetje aan deze twee vrouwen verkocht, ontving zij zeventig caroliguldens.
De twee vrouwen in de Sacramentsstraat kochten later opnieuw goederen. Anneke Brugenhaven, ook Bruggenkamp genoemd, woonde achter de Groene Kan. Zij bood reizigers gelegenheid om te overnachten en kocht het grootste deel van het linnengoed dat bij Ymetille was gestolen. Ook een zekere Hylke uit Opeinde kocht stoffen. De verkoopopbrengst werd aan de mannen overgedragen; Jannetje en Jildu kregen er een aandeel van.
Jannetje kocht in Leeuwarden van de opbrengst een gouden ring. Tijdens de terugreis liet zij die aan anderen zien.
Die winter: lakens en hemden uit een wastobbe
In de winter van 1714 op 1715 gingen Pieter Hendriks en Albertus Gerrijts met Jannetje en Jildu naar Ymetille, tussen Zuidhorn en Groningen. Bij een huis aan de trekweg gingen de twee mannen naar binnen. Zij namen lakens en hemden uit een wastobbe in het achterhuis. De vrouwen bleven op de trekweg op de uitkijk.
Over de toegang tot de woning liepen de verklaringen uiteen. Jannetje verklaarde dat de mannen de sluiting van de staldeur hadden geopend zonder iets te forceren. Het Hof oordeelde dat zij toch bij de zijdeur door het metselwerk waren ingebroken.
De vier keerden met het linnengoed terug naar Fookel Willems. Daar werd het linnengoed gedroogd. Vervolgens reisden Jannetje, Jildu en de dochter van Fookel opnieuw naar Leeuwarden. Een deel van de goederen ging naar de twee vrouwen in de Sacramentsstraat; het grootste deel werd verkocht aan Anneke Brugenhaven. Ook deze opbrengst werd aan de mannen overgedragen, waarna Jannetje een aandeel kreeg.
Op 30 september 1718 bezocht een bode van het Hof de woning waar de diefstal had plaatsgevonden. De vrouw des huizes, Anje Sijmens, bevestigde dat vier jaar eerder 's avonds tussen acht en elf uur linnengoed uit haar wastobbe was verdwenen. De bewoner heette Arent Pieters. De verdwenen goederen waren op zestig caroliguldens geschat.
Gestolen voedsel bij Augustinusga
In dezelfde winter trok een groep met Pieter bij de Bank, Pieter Hendriks, Salomon Dijkmans, Jannetje en Jildu naar de Surhuisterdijk onder Augustinusga. Bij Wopke Wopkes werd ingebroken. Daar verdwenen reuzel, boter en vlees. Het vlees werd bij Fookel Willems gegeten. Ook bij Gerben Allaarts, die een verlaat bediende, verdween wasgoed.
Jildu ontkende dat zij een deel van het voedsel had gekregen. Ook bij het gebruik van duimijzers en scheenschroeven bleef zij bij die verklaring. De vrouwen ontkenden betrokkenheid bij deze inbraak.
Op 29 januari 1715 werden Pieter Hendriks en Albertus Gerrijts bij Fookel Willems opgepakt. Bij Pieter werden een geladen zakpistool en een kruithoorn aangetroffen. Later dat jaar werden ook Jannetje en Jildu bij Den Ham in Groningen gearresteerd. Zij kregen daar ieder twee jaar tuchthuisstraf.
De geschiedenis van het Leeuwarder tuchthuis kreeg in 1738 een nieuw hoofdstuk: negen gevangenen deden een gezamenlijke uitbraakpoging, waarvan een schriftelijk verbond bewaard bleef.
Februari 1718: inbraak bij Lieftje Jans
Na hun Groningse gevangenschap reisde Jannetje met Didert Willems, ook Didert Hendriks genoemd. Hij was afkomstig uit het graafschap Bentheim en had eerder gevangen gezeten wegens schapendiefstal. Op 15 februari 1718 gingen zij naar Nieuwezijl. Jannetje bezocht er de winkel van Lieftje Jans, keek rond en gaf haar bevindingen aan Didert door.
Ze namen een kamer in een herberg naast de winkel. In de nacht verlieten ze de herberg en braken bij Lieftje in. Zij stopten de goederen in een grote zak en verstopten die later in de mestvaalt bij Tamme Dirks. De volgende dag werden ze bij Kommerzijl aangehouden, maar op 25 februari ontsnapten ze uit hun bewaring.
Ze haalden de zak terug en gingen naar herbergier Evert Raank in Grijpskerk. Didert wilde de buit in het stro van diens schuur verstoppen. Familieleden van Evert zagen dit en protesteerden. Toen inwoners hen achtervolgden, vluchtte Jannetje over akkers en door sloten. Zij ontkwam. Didert werd in Strobos opgepakt. Op 16 maart 1718 kreeg hij geseling, brandmerking en tien jaar tuchthuis.
18 juli 1718: de boerderij in Augsbuurt
In juli reisden Jannetje en Jildu met Jan Hendriks door Kollumerland. Op 18 juli kwamen zij bij een boerderij in Augsbuurt. De boer, in de overgeleverde beschrijving Jutjen of Jurjen Aukes genoemd, liet zijn dochter twee duiten naar de deur brengen. Jannetje gaf het geld terug en zei: "We willen geen geld maar eten." De dochter ging met het geld terug naar haar vader, die haar opnieuw naar buiten stuurde. Het drietal hield vast aan het verzoek om voedsel.
Jan Hendriks keek door het keukenraam. De 32-jarige Sjoukje Pieters was in de keuken; de ontbijttafel stond nog gedekt. Jan wenste Sjoukje toe dat de eerste hap in haar mond als een boon zou openbarsten. De boer droeg de bezoekers op het erf te verlaten. Zij weigerden.
Jan Hendriks trok een mes. De boer pakte een hooivork om hem op afstand te houden en raakte hem vervolgens op het hoofd. Hij trok zich terug in zijn woning en sloot de deur. De drie riepen bedreigingen en trapten tegen de deur. Daarbij brak een plank. De boer liet zijn dochter via een andere uitgang hulp halen. Kort daarna werden de drie aangehouden.
Verklaringen en de rechtszaak
Bij het gerechtelijke onderzoek werden verschillende mensen gehoord. Fookel Willems vertelde dat het gezelschap regelmatig met goederen naar haar woning terugkeerde. Zij wist dat een deel ervan gestolen was en dat goederen in Leeuwarden werden verkocht. Anneke Brugenhaven bevestigde dat zij bij herhaling goederen van de vrouwen had gekocht.
Op 13 juli 1715 kwamen Jildu en Jannetje bij Anneke Brugenhaven in Leeuwarden met twee koperen ketels en twintig pond wol, afkomstig van een diefstal in Grijpskerk. Diezelfde dag zou Albertus Gerrijts, met wie Jildu samenleefde, worden opgehangen. Anneke vertelde later wat Jildu tegen haar had gezegd:
"Als Albertus wordt opgehangen, zal ik zorgen dat met mij hetzelfde gebeurt."
Bij de verhoren ontkenden Jannetje en Jildu aanvankelijk hun aandeel in de inbraak bij Jan Gales. De procesbeschrijving vermeldt dat zij met duimijzers en scheenschroeven werden gepijnigd. Daarna verklaarden zij over de pakketten, wie de goederen droeg en hun eigen aandeel in de diefstal. Jildu bleef bij de andere beschuldiging, over voedsel dat bij Augustinusga was gestolen, ontkennen dat zij van de buit had gekregen, ook toen de folterwerktuigen werden gebruikt.
Het Hof beoordeelde de bekentenis van Jannetje samen met ander bewijsmateriaal. Bij de diefstal in Ymetille had Jannetje verklaard dat de mannen de staldeur zonder braak hadden geopend. De rechters hielden echter vast aan hun bevinding dat bij de zijdeur een deel van de muur was uitgebroken.
Waarom het Hof de doodstraf oplegde
Het Hof verklaarde dat uit de bekentenis van Jannetje Alberts, bijgenaamd Jenne, en uit andere gegevens voldoende was gebleken dat zij met andere bedelaars, dieven en inbrekers door Friesland en omliggende gewesten had getrokken. Zij en Jildu Jans hadden samen met de mannen de inbraak bij Jan Gales voorbereid en uitgevoerd. Bij de winkel hielden zij de wacht, daarna hielpen zij de goederen naar Fookels huis brengen, verdelen en verkopen.
Ook bij de diefstal van linnengoed bij Ymetille hadden zij volgens het Hof op de uitkijk gestaan. Jannetje hield vol dat daarbij geen deur was opengebroken, maar het Hof achtte de inbraak bewezen. De rechters vonden dat deze feiten ernstige gevolgen hadden en zwaar moesten worden gestraft, als voorbeeld voor anderen. Jannetje werd veroordeeld om door de scherprechter aan de galg te worden opgehangen.
Het Hof noemde de misdrijven "saecken van een seer quaeden gevolge" die "anderen ten exempel" zwaar moesten worden bestraft.
Het volledig hertaalde vonnis van Jannetje Alberts uit 1718 is afzonderlijk opgenomen, met de passage over de bewijsvoering, de gestolen stoffen, de geldbedragen en de formulering van de straf.
Enkele jaren later werd bij de diefstal tijdens een begrafenis in Bakkeveen (1724) opnieuw een veroordeling met geseling en een tuchthuisstraf uitgesproken. De zaak is met afzonderlijke getuigenverklaringen bewaard.
Andere verhalen uit de omgeving
Jannetje Alberts en Jildu Jans werden op 15 oktober 1718 in Leeuwarden opgehangen. Het uitgebreide verhaal over de Leeuwarder gerechtsplaatsen bevat een kaart van het Blokhuis, de Brol en de omgeving van de terechtstellingsplaatsen.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.