Berentje Jans: spinster uit Optwijzel en Rottevalle (1728-1731)

Berentje Jans kwam uit Optwijzel en woonde bij Hedman Hayes en zijn vrouw Wemcke Fokkes in Rottevalle. Ze verdiende haar geld met het spinnen van wol. Voor opdrachten nam ze haar eigen spinnewiel mee en bleef ze soms enkele dagen bij een gezin wonen tot het werk klaar was.

Bij Froukje Hayes uit Eernewoude (1733) speelden verklaringen over de bevalling, een onderzoek van vier artsen en een omstreden longenproef een belangrijke rol in de strafzaak.

In januari 1728 kreeg Berentje spinwerk in het huis van Wipkjen Hansen op het Witveen onder Oostermeer. Wipkjen was weduwe van Errijt Errijts. Berentjes verblijf in dit huis werd later bij het gerechtelijke onderzoek besproken.

11-13 januari 1728: ziek tijdens het spinwerk

Berentje had tevoren afgesproken op 11 januari naar Wipkjen te komen. Ze arriveerde ziek en vermoeid en ging die avond vroeg naar bed. Ze had koorts. De volgende ochtend bleef ze liggen. Miens, de dochter van Wipkjen, bracht haar eten. Berentje vertelde dat ze nog wilde rusten.

Op dinsdag 13 januari kleedde Berentje zich aan en vertrok richting Rottevalle. Ze had een grote schort omgeslagen en daarin een bundel vastgeknoopt. Op Miens' vraag wat daarin zat, antwoordde ze dat er spinnepijpen in zaten. Miens raadde aan een extra knoop te leggen. Dat deed Berentje.

Nadat Berentje was vertrokken, haalde Miens het bed af. Ze ontdekte bloed op het beddengoed en op het stro van de slaapplaats.

Aangetroffen bij de Munniksgreppel

Diezelfde dinsdag liep de 22-jarige Rinnert Sijdses uit Rottevalle naar de woning van Hedman Hayes. Hedman was niet thuis: hij woonde de begrafenis bij van Antie Jans, de vrouw van Tierck Rinnerts. Rinnert ging terug langs de Munniksgreppel en zag een vrouw in de heide zitten. Hij liep aanvankelijk door.

Thuis vertelde Rinnert aan zijn vriend Linse Martens wat hij had gezien. Samen liepen ze terug. De vrouw bleek Berentje Jans te zijn. Ze zei dat ze koorts had en zich ziek voelde. Ze hield een dichtgeknoopte schort stevig vast.

Linse bleef bij Berentje, terwijl Rinnert hulp ging halen. Bij het huis van Tjebbe Albarts sprak hij diens vrouw Bontie Jans. Zij ging met hem mee en liet andere vrouwen waarschuwen. Ook deze vrouwen kwamen helpen:

• Grijtie Martens, de vrouw van Eetse Jans;
• Tetty, de vrouw van Reiner Coenes;
• Trijntje Sijdses, de vrouw van Wobbe Roels.

De vrouwen vroegen wat er in de schort zat. Berentje wilde de bundel niet openen. Ze brachten haar naar de woning van Hedman Hayes. Daar maakten ze de knopen los en vonden in de schort twee overleden pasgeboren meisjes.

De tweeling en de opgegeven vader

Berentje wees Gerlof aan als de vader van de meisjes. Hij was een zoon van Fimcke Sjouck en had als timmermansknecht voor Dick Heeres gewerkt. Berentje vertelde dat Gerlof met haar had willen trouwen, maar hun verhouding later had beëindigd. In de procesbeschrijving komt hij ook voor als Gerlof Cornelis.

De vrouwen gaven Berentje brandewijn. Bij een kuiper werden twee kleine kistjes besteld. Toen Hedman Hayes in de avond van de begrafenis terugkwam, lagen de twee overleden meisjes op stro en in doeken op een oude stoel. Kort daarna bracht kuiper Wybren de kistjes, waarin de kinderen werden gelegd.

Bij Hedman kwamen ook Auke Popkis en Oebele Binnerts, twee bekenden van Berentje. De aanwezige vrouwen wilden weten waar ze de kinderen had gekregen. Berentje vertelde dat ze op de heide was bevallen. Ook vertelde ze dat ze daarvoor bij Wipkjen Hansen op het Witveen had verbleven.

Verklaringen over de bevalling

De vroedvrouwen Rinske Jelles en Antie Meines onderzochten Berentje. In de later opgetekende beschrijving van het onderzoek staat dat zij bij haar lichamelijk onderzoek geen bijzonderheden opmerkten.

Twee vrouwen gingen naar het Witveen om Wipkjen en haar dochter te spreken. Wipkjen vertelde over Berentjes ziekte en het verblijf in haar huis. Ze verklaarde dat ze geen bevalling had opgemerkt, hoewel de slaapplaatsen slechts door een houten schot van elkaar waren gescheiden. Miens vertelde over de dichtgeknoopte schort en het bloed op de slaapplaats. Bij het zoeken naar sporen van een bevalling werden geen verdere resten aangetroffen.

Het Nedergerecht van Achtkarspelen kreeg bericht van de vondst. Op verzoek van de procureur-generaal werden beide lichaampjes naar Leeuwarden gebracht. Daar onderzochten drie artsen de kinderen:

• Roelof Roukema;
• Petrus Croesen;
• Justus Schellinger.

Op 17 januari 1728 stelden zij vast dat één van de meisjes doodgeboren was. Het andere kind had na de geboorte geleefd.

De vlucht naar Emden

Enkele inwoners van Rottevalle hielpen Berentje na de ontdekking van de kinderen. Dirk Heeres bracht haar nog die nacht naar Emden. Later verklaarde Dirk dat hij de reis had gemaakt op verzoek van Mient Pieters, Hendrik Hansen en Eetse Jans.

In Emden gebruikte Berentje de naam Antie Janssen. Na haar terugkeer naar Friesland in 1730 werd zij aangehouden. Ze moest zich vervolgens verantwoorden voor het Hof van Friesland.

Het verhoor in 1730 en het vonnis

Tegenover de rechters verklaarde Berentje dat Gerlof Cornelis haar zwanger had gemaakt. Hij zou haar een huwelijk hebben beloofd en vervolgens hun verhouding hebben verbroken. Ze bleef verklaren dat de kinderen op de heide waren geboren. Daar had ze hen in haar schort gewikkeld. Het meisje dat levend ter wereld was gekomen, was volgens haar door de kou gestorven.

Op 20 augustus 1747 trouwde Gerlof met Jeltje Feitses. Op 20 augustus 1748 werd hun dochter Sjoukje in Rottevalle gedoopt.

Het Hof van Friesland veroordeelde Berentje ter dood. Het vonnis werd op 17 februari 1731 uitgesproken en uitgevoerd. De strafzaak is terug te vinden als dossier 1523 van het Hof van Friesland.

17 februari 1731: de terechtstelling bij de galg

Op 17 februari 1731 werd Berentje Jans bij de galg buiten Leeuwarden in een zak verdronken. Daarna werd haar lichaam, vastgemaakt op een rad, aan een staak tentoongesteld. Bij die tentoonstelling hield ze een pop in haar handen.

De galg stond bij de Galgefenne, ten zuidwesten van Leeuwarden. Langs deze gerechtsplaats liep het Galgediep, een deel van de trekvaart naar Franeker en Harlingen. Bij die buitengalg werden ook andere veroordeelden ter dood gebracht en werden lichamen op een rad of aan de galg tentoongesteld. De plaats staat op de historische kaart bij de rechtspraakplaatsen van Leeuwarden: de Brol, het schavot en de buitengalg.

Kinderdoding en de maatschappelijke opvattingen

In het achttiende-eeuwse Friesland werd het doden van een pasgeboren kind als een zeer ernstig misdrijf behandeld. Een zwangerschap buiten het huwelijk kon bovendien leiden tot schande, ruzie met familie en ontslag. Vooral inwonende dienstmeiden waren afhankelijk van hun werkgever voor hun loon en onderdak. Wanneer de zwangerschap bekend werd, konden zij hun werk en woning verliezen.

Ook Sjoerd Jelckes en Antje Martens uit Garijp en Suameer kwamen wegens een verdwenen pasgeboren kind voor het Hof. Zij kregen in 1722 geseling, brandmerking, tien jaar tuchthuis en levenslange verbanning.

Ook de geboorte van een kind bij afwezigheid van een echtgenoot kon aanleiding zijn voor een gerechtelijk onderzoek. In Oenkerk werd in 1770 Sjoukjen Folkierts over de geboorte van haar dochter ondervraagd. Haar man Sierk Sierks was al jaren van huis. Het gerecht hoorde ook de vroedmeester en verschillende inwoners van Oenkerk.

Rechters zagen kinderdoding als moord. Bij een geheimgehouden bevalling moest het gerecht vaststellen of het kind levend ter wereld was gekomen en waaraan het was overleden. Getuigen uit het huishouden, vroedvrouwen, chirurgijns en artsen konden daarbij worden ondervraagd. Sommige artsen onderzochten de longen van een overleden kind om vast te stellen of het na de geboorte had geademd. Over de betrouwbaarheid van dat onderzoek ontstond in de loop van de eeuw discussie.

De verwekker van de kinderen werd in zulke zaken veel minder vaak vervolgd dan de moeder. In de onderzochte dossiers over kinderdoding waren de verdachten bijna altijd vrouwen. De meeste waren ongehuwd of weduwe; veel van hen verdienden hun kost als dienstmeid.

Andere Friese terechtstellingen wegens kinderdoding

Ook bij Rinske Jacobs in Lekkum (1738) onderzocht het Hof of een pasgeboren kind had geleefd. De artsen en de verdediging verschilden van mening over de longenproef; zij kreeg geseling, brandmerking en tien jaar tuchthuis.

Ook andere vrouwen werden in de eerste helft van de achttiende eeuw bij de galg ter dood gebracht. Het Friese executieregister vermeldt onder meer:

• 15 juli 1702: Dirkjen Dirks uit Oosterbierum, wegens de dood van haar pasgeboren tweeling.
• 26 februari 1709: Mints Jans uit Oldeschoot, wegens de dood van haar pasgeboren kind.
• 11 oktober 1710: Auck Kladen uit Brantgum, wegens de dood van haar eerstgeboren kind.
• 14 juli 1714: Jilde Sijmons uit Oldemirdum, wegens de dood van haar eerstgeboren kind.
• 21 juni 1722: Trijntje Durks uit Bolsward, wegens de dood van haar pasgeboren kind.
• 27 juni 1733: Idts Hoytes uit Woudsend, wegens de dood van haar eerstgeboren kind.
• November 1733: Froukjen Hayes uit Eernewoude, wegens kinderdoding.
• 23 oktober 1734: Grietje Jacobs uit Beetgum, wegens kinderdoding.

Deze namen staan ook in het overzicht van terechtstellingen in Friesland tussen 1700 en 1750. Andere vrouwen werden in soortgelijke zaken gegeseld, gebrandmerkt, opgesloten of verbannen. Er waren ook vrijspraken wanneer het bewijs ontbrak.

Verandering in de straf en de aanpak

Onderzoekers vonden in de Friese strafdossiers uit 1700-1811 zestig zaken over kinderdoding. Tien eindigden met een doodvonnis. In de tweede helft van de achttiende eeuw verdween de doodstraf voor deze zaken uit de door hen onderzochte rechtspraak. Ook de duur van de gevangenisstraffen nam af.

Naast het bestraffen van de moeder ontstond meer aandacht voor de omstandigheden van de bevalling, armoede, de rol van de vader en de mogelijkheid om een kind ergens onder te brengen. De Friese arts Petrus Camper bepleitte in 1774 mildere straffen en de oprichting van een provinciaal vondelingenhuis, waar moeders hun pasgeboren kind konden achterlaten.

Gerelateerde verhalen en plaatsen

Ook de zaak van Bauke Sipkes en Antje Jans (1738-1739) speelde langs de weg tussen Optwijzel en Buitenpost. Een beschuldiging tijdens de terugtocht uit een herberg kwam voor het Hof van Friesland.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.