Lekkum 1738: Rinske Jacobs, de bevalling in de pastorie en het proces

Op woensdag 5 maart 1738 beviel dienstmeid Rinske Jacobs in de pastorie van Lekkum van een dochter. Het meisje werd die avond dood in de bedstede aangetroffen. Het personeel, de vrouw van de predikant en de plaatselijke dorpsrechter hadden urenlang gezocht. Later kwamen vier artsen en het Hof van Friesland bij de zaak betrokken. De vraag of het kind levend geboren was, werd tijdens het proces fel betwist.

Rinske groeit op bij Leeuwarden

Rinske werd rond 1717 geboren in Lamstraburen, tussen Leeuwarden en Lekkum. Haar ouders vormden een arbeidersgezin. In 1735 verhuisden zij naar de Oude Galileeen, aan de noordzijde van de stad. Buren vertelden later dat zij een rustige jonge vrouw kenden die weinig omgang met leeftijdgenoten en jongens zocht. Ze werd in het getuigenmateriaal omschreven als "geen jachtster en vliegster".

Al jong werkte ze buiten het ouderlijk huis. Haar opeenvolgende werkgevers zijn in het onderzoek genoemd:

• Omstreeks mei 1733 ging zij werken bij boer Johannes Hanzen.
• In 1735 trad zij in dienst bij Riemke Ruurds. Daar bleef zij tot mei 1736.
• Vanaf juni 1736 werkte zij voor een zilversmid, Van Asten, in Leeuwarden.
• Rond Allerheiligen 1736 kwam ze bij de familie Plettenberg in Leeuwarden.
• Na de dood van haar ouders in het najaar van 1737 vond zij werk in de pastorie van Lekkum.

Kort voor Allerheiligen 1737 overleden haar vader en moeder na ziekte, binnen korte tijd van elkaar. Rinske verliet haar werk om thuis de zaken rond hun overlijden te helpen regelen. Ook anderen die in hun woning waren geweest, werden ziek. Rinske kreeg eveneens klachten, maar herstelde. Over eventuele broers en zusters geeft de geraadpleegde beschrijving geen zekerheid.

De familie Plettenberg en Jan Luitjens

In het voorjaar van 1737 diende Rinske nog bij de familie Plettenberg. Daar werkte ook knecht Jan Luitjens. Over het voorjaar van 1737 wordt beschreven dat Jan haar seksueel aanviel terwijl het gezin naar de kerk was. Het gebeurde buiten het zicht van de overige huisgenoten. Er is in de geraadpleegde stukken geen afzonderlijk verhoor of vonnis tegen Jan opgenomen.

Jan ging later in Harlingen voor een man met de naam Kempenaar werken. Rinske en Jan hadden daarna, voor zover de beschrijving aangeeft, geen contact meer. Toen Rinske in het najaar naar Lekkum verhuisde, werd daar niet opgemerkt dat zij zwanger was. Zij verklaarde later dat zij tijdens de zwangerschap geen beweging van het kind had gevoeld.

Een jonge predikant en zijn huishouden

Predikant Abrahamus Wassenbergh was ongeveer 38 jaar. Zijn vrouw Claresse Maria Langenhart was rond de 27. Bij hen woonde tijdelijk haar 57-jarige moeder Anna Helena Metelerkamp, weduwe van Adam Langenhart. Verder waren er huishoudelijke hulpen in dienst, onder wie de naaister Ybeltje Hanses en Rinske.

In de woning stonden bedsteden. Rinskes slaapplaats lag niet ver van die van de predikant en zijn vrouw. Het echtpaar had een jonge zoon in een wieg en een oudere dochter. De jongen wordt in de latere familiebeschrijving Arnoldus genoemd; in het aangehaalde procesmateriaal is alleen sprake van een baby in een wieg. Ook wordt een dochter Anna Helena vermeld, geboren in december 1734.

De dorpsschoolmeester en dorpsrechter was Claes Clasen. Zijn vrouw heette Grietie Tjeerds. Dit echtpaar komt ook voor in de geschiedenis van de school van Lekkum. Toen Rinskes toestand vragen opriep, werd Grietie naar de pastorie geroepen.

Dinsdag 4 maart: Rinske wordt ziek

Op de avond van 4 maart was Rinske uitgeput en had zij pijn in haar buik. Ze dacht aanvankelijk aan een terugkeer van de ziekte die zij na het overlijden van haar ouders had gehad. Mevrouw Wassenbergh stuurde haar naar bed. In de nacht hoorde zij Rinske onrustig bewegen en kreunen. De pijn hield aan.

Ondanks haar klachten stond Rinske om ongeveer half vijf op. Ze moest het vuur aanmaken en koffie gereedzetten voor de predikant. Het was een bededag. Wassenbergh had die morgen een dienst en moest zijn preek voorbereiden. Na het ontbijt mocht Rinske weer gaan liggen.

Rond zes uur verliet zij haar bed opnieuw. Ze wekte de moeder van mevrouw Wassenbergh, moest voor het kind in de wieg zorgen en naaister Ybeltje Hanses wakker maken. De wieg werd van zijn verhoging gehaald en op de vloer geplaatst. Omdat Rinske nog altijd veel pijn had, kreeg zij opnieuw toestemming om te rusten. Men bracht haar koffie en een klein glas brandewijn met tinctuur van barnsteen.

Woensdag 5 maart: een geboorte tijdens de kerkdienst

Wassenbergh, zijn echtgenote en haar moeder gingen naar de kerk. Ybeltje bleef in de pastorie om op de kleine jongen te passen. Rinske bleef ziek in de bedstee liggen. Tijdens de afwezigheid van het gezin bracht zij een dochter ter wereld. Volgens haar latere verklaring raakte zij door de hevige pijn buiten kennis en trof zij het kind na het bijkomen dood aan. Zij ontkende het meisje iets te hebben aangedaan.

Het overleden kindje kwam in de bedstede terecht, tussen de strobedekking en het beddengoed. Na de geboorte zag Ybeltje dat Rinske nog steeds pijn had. Rond tien uur keek ze bij haar, maar meende dat ze sliep. Omdat het kind in de wieg niet tot rust kwam, ging Ybeltje met hem naar buiten. Omstreeks elf uur opende zij opnieuw de bedstedeuren. Rinske vertelde dat het wat beter ging en vroeg om een schoon hemd.

Ybeltje zag bloed op haar handen en op het uitgetrokken hemd. Rinske hield het op een uitzonderlijk hevige maandelijkse bloeding. Toen het predikantsgezin rond half twaalf uit de kerk terugkeerde, vertelde Ybeltje dat de pijn minder was geworden maar dat Rinske zich nog ziek voelde. De dienstmeid bleef het grootste deel van de middag liggen.

Ybeltje onderzoekt het linnengoed

Tussen zes en zeven uur in de avond ging Rinske op een stoel zitten. Ybeltje begon haar bed te verschonen. Ze trof lakens aan waarop veel bloed en ander vuil zat. Mevrouw Wassenbergh en haar moeder kwamen kijken. Zij meenden dat de toestand niet met alleen een maandelijkse bloeding kon worden verklaard en vroegen Rinske of zij een kind had gekregen. Rinske ontkende dat.

Ybeltje had eerder gezien dat Rinske de keukenvloer schoonmaakte en daarna iets in de groppe aan de achterkant van het huis bracht. Met mevrouw Wassenbergh ging zij daar kijken. Ze vonden gestold bloed en resten van vliezen. Daarna probeerden de vrouwen opnieuw van Rinske te horen wat er was gebeurd.

Grietie Tjeerds en de dorpsrechter komen

De vrouw van schoolmeester en dorpsrechter Claes Clasen werd bij Rinske geroepen. Grietie Tjeerds was ongeveer 28 jaar. Haar man was in Lekkum zowel verantwoordelijk voor onderwijs als betrokken bij het plaatselijke gerecht. Grietie bleef in de pastorie toen de vrouwen verder zochten. Later arriveerde ook Claes Clasen. De vrouwen wilden de bedstee tot op het stro onderzoeken, maar Rinske wilde niet opstaan. Tot laat op de avond werd er met haar gesproken.

Omstreeks tien uur kwam zij uiteindelijk uit bed. De vrouwen haalden lakens en ander beddengoed weg en bekeken het stro, zonder direct iets te vinden. Daarna vroegen zij Rinske haar rokken uit te trekken. Dat deed zij pas nadat zij de deuren van de bedstede had gesloten. Ongeveer een kwartier later gaf zij haar kleding naar buiten. De rokken waren bevuild, maar er zat niets in verborgen.

Rinske vroeg om bier. Ybeltje bracht haar een kroes. Toen Ybeltje die later wegbracht, bleef Grietie Tjeerds bij de bedstede staan. Grietie merkte dat Rinske iets bij het bed verborg en vroeg haar wat zij had weggestopt. Ybeltje ging opnieuw in de bedstee zoeken en voelde in het stro een doek met iets stevigs erin. Ze vermoedde dat er een kind in lag, maar durfde de doek niet zelf naar buiten te brengen.

De predikant haalde een spanen doos. Hij, de dorpsrechter en Bocke Wijgers gingen naar het bed. Zij lieten Rinske de doek in de doos leggen. Daarin lag een overleden, voldragen meisje. Niemand van de aanwezigen had het kind daarvoor horen huilen of een ander teken van leven waargenomen.

Het kind naar Leeuwarden, Rinske in hechtenis

Claas Clasen sloot de doos af en zette die in de grote kamer van de pastorie. Als dorpsrechter berichtte hij het bestuur van Leeuwarderadeel over de vondst. Het meisje werd naar Leeuwarden gebracht voor een medisch onderzoek. Rinske werd pas vastgezet nadat zij enigszins van de bevalling was hersteld.

Vier mannen onderzochten het kind op 8 maart 1738:

• Justus Schellinger, ongeveer 56 jaar.
• Eelco Faber, ongeveer 38 jaar.
• Roelof Roukema, ongeveer 70 jaar.
• Petrus Croese, ongeveer 65 jaar.

Bij de uitwendige en inwendige inspectie zagen zij een vrijwel of geheel voldragen kind. De navelstreng was niet afgebonden. Er was nog een stuk van ongeveer een halve span aanwezig, om het lichaam geslagen. De moederkoek zat er niet meer aan vast.

De longenproef en de twijfels van artsen

De onderzoekers openden de borstkas en haalden de longen eruit. Zij legden het weefsel in water. Het bleef drijven. Met de toen gebruikte longenproef meenden zij te kunnen aantonen dat het meisje na de bevalling adem had gehaald. Die conclusie woog zwaar bij de verdenking van kinderdoding.

Het medische bewijs was omstreden. In het proces werden verklaringen van andere artsen overgelegd die wezen op verschillende verklaringen voor het drijven van longweefsel. Een kind kon volgens hen tijdens een moeizame bevalling al lucht hebben ingeademd voordat het volledig geboren was. Ook veranderingen na het overlijden konden van invloed zijn. Het lichaam was bovendien pas enkele dagen na de geboorte geopend.

Onder de critici was dokter Idema. Ook Eelco Faber, een van de vier onderzoekers, erkende tijdens het proces dat de tegenargumenten aanleiding gaven zijn eerdere oordeel opnieuw te overwegen. De verdediging bestreed dat de uitkomst van de proef onweerlegbaar bewijs voor een levendgeboren kind was.

Wat de verdediging over Rinskes toestand aanvoerde

Rinske verklaarde dat zij buiten kennis was geraakt. Bij haar bewustwording had zij het meisje dood aangetroffen en niet geweten wat zij kon doen. Zij zei niet te hebben gemerkt dat het kind tijdens de zwangerschap had bewogen. De verdediging wees erop dat haar flauwte haar mogelijk had verhinderd een pasgeboren kind hulp te bieden, ook wanneer het korte tijd had geleefd.

De advocaat zette bovendien uiteen dat vier artsen tegenover andere medische deskundigen stonden. Als niet vaststond of het meisje levend ter wereld was gekomen, kon uit het verbergen van het lichaam volgens de verdediging niet automatisch volgen dat Rinske het had gedood. De in het dossier genoemde medische tegenverklaringen maakten deel uit van dat verweer.

De uitspraak van 22 november 1738

Het Hof van Friesland kwam tot een veroordeling. Op 22 november 1738 kreeg Rinske een straf van geseling, brandmerking en tien jaar opsluiting in het tuchthuis van Leeuwarden. Het Hof ging bij zijn beoordeling uit van de conclusie dat het kind na de geboorte had geleefd. De verdediging had juist de betrouwbaarheid van die gevolgtrekking aangevochten.

Andere rechtszaken over geboorte en zwangerschap

Een eerdere zaak uit Twijzel en Rottevalle betrof Berentje Jans, bij wie in 1728 twee overleden meisjes werden gevonden. In Eernewoude ontstond in 1733 een afzonderlijk proces tegen Froukje Hayes, eveneens met discussie over medisch bewijs. Bij Sjoukjen Folkierts in Oenkerk (1770) ging het om een onderzoek na een geboorte terwijl haar echtgenoot jarenlang afwezig was. De omstandigheden en uitspraken verschilden per zaak.

Verwante verhalen en plaatsen

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.