Eernewoude 1733: Froukje Hayes, de vondst in het water en het proces
Op dinsdag 26 mei 1733 haalde Jeltje Frijdses bij Eernewoude een in een doek gewikkeld pak uit het water. Het bevatte een overleden pasgeboren jongen. De ontdekking leidde tot een onderzoek naar Froukje Hayes, een ongehuwde veenarbeidster uit het dorp. Buren, gerechtsdienaren, artsen en de man die zij als vader noemde, raakten bij de zaak betrokken.
Froukje en haar familie
Froukje woonde zelfstandig in een klein huis in Eernewoude en verdiende haar geld met werk in het veen. Haar vader heette Haye Idserts en was afkomstig uit Wartena. Hij had daar zijn eerste twee kinderen laten dopen. Een van Froukjes zusters was Neeltje Hayes, die in Eernewoude met Jan Janssen was getrouwd.
Froukje had al langere tijd een verhouding met Bauke Allerts, een ongeveer 26- of 27-jarige man uit Eernewoude, zoon van Allert Jans. In het onderzoek vertelde zij dat Bauke haar ongeveer vier jaar eerder had beloofd te trouwen. Tijdens hun relatie raakte ze zwanger. Tegen inwoners die haar naar de zwangerschap vroegen, hield ze vol dat dit niet zo was.
De weduwe van Bauke Wybes, Sjoukje Abels, had Froukje in de winter ziek gezien. Froukje sprak toen over misselijkheid en het uitblijven van haar maandelijkse bloeding. Toen Sjoukje haar vroeg of ze een kind verwachtte, ontkende ze dat. Op maandag 18 mei 1733 kwam Froukje opnieuw bij haar langs, vertelde dat ze weer bloed verloor en vroeg om een kop thee.
Een vondst na het melken
Jeltje Frijdses was 47 jaar oud en getrouwd met Dirk Jans. Ze was op de avond van 26 mei met haar zoon in een bootje op de terugweg van het melken. Nabij een nieuw aangelegd stuk grasland van Otte Bakker, ten westen van Eernewoude, zagen zij iets in het water drijven. Jeltje draaide de boot om, haalde het voorwerp omhoog en legde het op de dwarsplank bij de mast.
Het was een grote dweil waarvan de hoeken met een zwarte band bij elkaar waren gebonden. Jeltje maakte het pakket niet open. Ze voer naar de wal, waar twee skutsjes lagen. Daar werden Sytse Idzerts en schipper Jan Janssen bij de vondst betrokken. Jan stelde vast dat er een pasgeboren kind in zat en vond dat de overheid moest worden ingelicht. Tussen de doeken lagen ook stenen. Het geheel was desondanks blijven drijven.
Neeltje Hayes, de vrouw van Jan Janssen en Froukjes zuster, vond dat de vindster zelf aangifte moest doen. Jeltje ging daarom naar dorpsrechter Claes Lieuwes. Hij liet het lichaam naar zijn huis brengen en stuurde bericht aan het Nedergerecht van Tietjerksteradeel in Bergum. Bewoners kwamen naar de plek van de ontdekking kijken.
De gerechtsdienaren volgen Froukje
Nog diezelfde avond kwamen vanuit Bergum bestuurslid Wiebe Tjebbes en gerechtsdienaren naar Eernewoude. Onder hen waren de executeur Jan Hamstra en de assistenten Stefanus Jans, Casper Caspers en Bruin Gossis. Ze kregen opdracht Froukje Hayes aan te houden. Bij haar huis troffen zij haar niet aan; er waren wel bekenden van haar aanwezig.
De mannen zagen vervolgens dat Froukje zich in een roeiboot verwijderde. Stefanus Jans en een collega voeren haar achterna door de wateren en uitgeveende plassen rondom het dorp. De achtervolging nam ongeveer twee uur in beslag. Froukje ging uiteindelijk overboord. De gerechtsdienaren haalden haar weer uit het water en brachten haar in hun eigen vaartuig naar Bergum.
Tijdens het vervoer werd zij al aangesproken over de vondst. Ze vertelde dat ze ongeveer veertien dagen eerder van een jongen was bevallen en noemde Bauke Allerts als de vader. Volgens de gerechtsdienaren was ze erg aangeslagen; ze beklaagde zich over Bauke en over zijn vroegere huwelijksbelofte. In Bergum werd ze opgesloten en verder verhoord.
Wat Froukje over de geboorte vertelde
De bevalling had volgens Froukje plaatsgevonden in de nacht van 15 op 16 mei 1733. Bij haar eerste verklaringen zei ze dat zij op dat moment alleen thuis was. Zij had de jongen na de bevalling in de dweil gelegd en het pakket in het water gebracht. Ook noemde ze dat ze niet wist of het kind bij de geboorte nog had geleefd.
Later, toen de zaak bij het Hof in Leeuwarden terechtkwam, vertelde ze een andere gang van zaken. Nu zei ze dat Bauke bij de bevalling aanwezig was geweest. Hij zou de jongen in de doek hebben gedaan en daarna in het water hebben geworpen. Zelf zou zij na de geboorte zo buiten kennis zijn geraakt dat ze zich nauwelijks van handelingen bewust was geweest.
Verschillende Eernewoudsters werden ondervraagd over de maanden vóór de geboorte. Hun verklaringen gingen onder meer over Froukjes misselijkheid, wat ze over haar maandelijkse bloeding had gezegd en de geruchten die in het dorp over haar zwangerschap de ronde deden.
Het onderzoek naar Bauke Allerts
De rechters wilden weten waar Bauke gedurende de nacht van 15 op 16 mei was geweest. Het Hof vroeg het Nedergerecht van Tietjerksteradeel om hem te ondervragen. Daarbij moest ook worden nagegaan waar hij inwoonde. Aanvankelijk kon men hem niet vinden.
Bekenden van Bauke vertelden dat zij die avond bij Froukje op bezoek waren geweest en met haar koffie hadden gedronken. Daarna waren ze naar een herberg gegaan en hadden er bier besteld, in een hoeveelheid van een mingel.
De vier artsen onderzoeken het kind
Het lichaam van de jongen werd naar Leeuwarden gebracht. Vier artsen onderzochten het: Justus Schellinger, Roelof Roukema, Everhardus Meekma en Petrus Croesen. Ze onderzochten of het kind voldragen was en of het na de geboorte had geademd. Dat was van belang voor de beschuldiging van kinderdoding.
Een onderdeel van het onderzoek was de longenproef. Bij de ontleding werd longweefsel in water gelegd. De artsen zagen dat het bleef drijven en concludeerden daaruit dat de jongen na de bevalling had geleefd. Zij wisten ook dat andere artsen de betrouwbaarheid van deze methode betwistten. Die kritiek werd in de gerechtelijke stukken besproken.
Froukjes verdediger voerde aan dat de proef niet voldoende bewijs leverde. Zijn bezwaar was dat artsen het niet eens waren over de betekenis van drijvende longen. De zaak draaide daardoor niet alleen om wat de getuigen hadden gezien, maar ook om de waarde die de rechtbank aan de medische bevindingen mocht geven.
Een volledig proces bij het Hof
Op 12 juni 1733 legde de procureur-generaal de voorlopige beschuldiging aan de rechters voor. Het Hof koos voor een ordinaris proces. Froukje kreeg rechtsbijstand van advocaat Scipio Boccama Viglius. Voor de verdediging van gevangenen was destijds een regeling waarbij de acht oudste advocaten gezamenlijk voor deze taak een vergoeding van 200 gulden ontvingen.
De aanklager stelde dat de jongen levend was geboren en daarna in het water was omgekomen. De verdediging bestreed dat het artsenonderzoek voldoende zekerheid bood. Ook wees Viglius op Froukjes latere verklaring: zij zou tijdens de bevalling buiten kennis zijn geraakt en Bauke zou het kind hebben weggehaald. De advocaat kon niemand aanwijzen die deze tweede lezing van de bevalling zelf had gezien.
De rechtbank beschikte daarmee over de verklaringen van Froukje, de ontdekking door Jeltje Frijdses en de omstanders, de berichten van dorpsbewoners en de uitkomst van het medische onderzoek. Het Hof achtte de beschuldiging bewezen.
De doodstraf en het vervolg voor Bauke
Op 28 november 1733 sprak het Hof van Friesland het doodvonnis over Froukje Hayes uit. Het vonnis schreef voor dat de scherprechter haar in een zak zou binden en door verdrinking ter dood zou brengen. Daarna moest haar lichaam op een rad op een hoge paal worden getoond, met een pop als verwijzing naar het gestorven kind. Ook Berentje Jans uit Twijzel en Rottevalle was in 1731 tot verdrinking veroordeeld na de dood van haar pasgeboren kinderen.
Bauke Allerts werd later alsnog door de autoriteiten vastgehouden. Het Hof droeg het plaatselijke gerecht op hem vrij te laten, tenzij er nieuwe strafbare feiten tegen hem naar voren kwamen. Tegelijk moest het gerecht zijn seksuele omgang buiten het huwelijk beoordelen en daarvoor een passende straf opleggen.
Bauke trouwde op 26 juli 1739 met Wietske Sygers. Het echtpaar kreeg volgens de uitgewerkte familiebeschrijving acht kinderen. De eerste twee dochters heetten Sjoukje en Ybeltje.
Andere zaken over verborgen zwangerschappen
Een andere zaak waarbij artsen de longenproef gebruikten, speelde zich in 1738 af in de pastorie van Lekkum. Rinske Jacobs werd na een omstreden medisch onderzoek tot tien jaar tuchthuis veroordeeld.
Het Hof behandelde ook de zaak van Sjoerd Jelckes en Antje Martens uit Garijp en Suameer. Zij kregen in 1722 geseling, brandmerking, tien jaar tuchthuis en levenslange verbanning. Bij Sjoukjen Folkierts uit Oenkerk (1770) liet het plaatselijke gerecht verklaringen opnemen na de geboorte van een dochter, terwijl haar echtgenoot al jaren afwezig was. De rechtszaken hadden een verschillende aanleiding en uitkomst.
Verwante verhalen en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.