Garijp en Suameer 1714-1722: Sjoerd Jelckes, Antje Martens en de verdwenen kinderen
In 1722 stonden de boer Sjoerd Jelckes en Antje Martens voor het Hof van Friesland terecht wegens de dood van een pasgeboren kind. Hun zaak begon jaren eerder op een boerderij in Garijp en kreeg een vervolg op De Harste bij Suameer. Dienstpersoneel, buren en familieleden vertelden wat zij in die jaren hadden gezien en gehoord.
Een boerderij met jonge kinderen
Sjoerd pachtte in Garijp een boerderij die in het stemkohier als nummer 8 voorkwam. Hij was eerst getrouwd met een vrouw van wie de naam in de geraadpleegde beschrijving ontbreekt. Uit dat huwelijk kwamen drie kinderen voort:
- Antje, de oudste dochter.
- Klaaske, een van de twee kinderen uit een tweeling.
- Jelke, de tweelingbroer van Klaaske.
Sjoerds eerste vrouw overleed kort na de geboorte van Klaaske en Jelke. Op 1 november 1710 hertrouwde hij met Romkje Martens. Ook dat huwelijk duurde kort. Romkje overleed in 1712 in het kraambed. Sjoerd bleef met zijn drie kinderen achter en had hulp nodig bij het huishouden en de verzorging.
Romkjes zuster Antje Martens kwam als dienstmeid op de boerderij werken. Zij was verloofd met Jan Broers uit Dokkum. Na verloop van tijd ontstond een verhouding tussen Antje en Sjoerd. Sjoerd raadde haar aan de verloving te beëindigen. Jan merkte dat Antje afstandelijker werd en had Sjoerd en Antje in de schuur samen aangetroffen. Ook andere inwoners spraken over hun verhouding. Sjoerd verhuisde in deze jaren met zijn bedrijf naar De Harste, onder Suameer.
Een winterse sledetocht in 1714
In de winter van 1714 reisde een gezelschap per arreslee naar Leeuwarden. Sjoerd bestuurde het paard. Antje zat in de slee met Sjoerds zuster Griet, de vrouw van Geert Heerkes en Wyscher Teijes, de echtgenote van Sacke Jilles.
Wyscher was die dag veel in Antjes gezelschap. Ze herinnerde zich dat Antje een ruime schort droeg. Toen Antje haar rokken optilde, kreeg Wyscher de indruk dat ze ver in haar zwangerschap was. Tijdens de terugreis spoorde Antje Sjoerd meermaals aan sneller te rijden. Volgens Wyscher was een bevalling nabij. Later vertelden verschillende dorpelingen dat zij geen pasgeboren kind hadden gezien.
Een nacht bij de koeien en een vondst in het schapenhok
Jan Andries, een knecht van 23 jaar, werkte op de boerderij. In 1716 hield hij een nacht toezicht op een koe die op het punt stond te kalven. Antje bleef eerst bij hem terwijl Sjoerd sliep. Later kwam Sjoerd in de stal en nam het toezicht over. Jan ging daarop naar bed.
Jan hoorde vervolgens geluiden uit de schuur en ging kijken. Hij verklaarde dat Sjoerd en Antje zich samen op het rogfek bevonden. Hij kon hen daar niet zien, maar meende aan de geluiden te horen wat er gebeurde. In de maanden erna zag hij dat Antjes buik in omvang toenam.
In een andere nacht in het najaar van 1716 sliep Jan in hetzelfde vertrek als Sjoerd. Antje kwam Sjoerd wakker maken en beiden verlieten de slaapruimte. Toen Jan de volgende ochtend in de schuur kwam, stond daar een leppe met vochtige aarde eraan. Jan had die spade de dag ervoor schoongemaakt.
Achter de schuur stond een schapenhok. In een hoek zag Jan dat de bodem pas was omgewoeld. Hij begon daar met de spade te graven. Onder de grond vond hij het lichaam van een pasgeboren kind. Jan dekte de plek weer af. Hij sprak er aanvankelijk niet over met de andere bewoners en hield de ontdekking lang voor zich.
Verklaringen van vrouwen uit Garijp en Suameer
Ook anderen hadden de veranderingen in Antjes lichaam opgemerkt. De 43-jarige Geeske Jans, weduwe van Geert Halbes, verklaarde dat zij Antje op twee verschillende markten zwanger had gezien: eerst in Oostermeer en later in Drachten.
Hendrikje Sijbrants, veertig jaar oud en getrouwd met Bouwe Popes uit Suameer, herinnerde zich een bezoek aan de boerderij. Antje zat toen boven de koeien en had hevige buikpijn. In Garijp en Suameer spraken meer bewoners over twee zwangerschappen waarover zij geen geboorte hadden vernomen.
De gesprekken in het dorp kregen ook een andere wending. Er werd verteld dat het spook van een driejarig kind in Suameer was gezien. Een vrouw met de naam Geesje zou met dat kind hebben gesproken. In die geruchten werden Sjoerd en Antje beschuldigd. Het verhaal werd ook aan hen doorverteld.
Sjoerd bezoekt de dorpsrechter
Op 14 januari 1717, ongeveer half vijf in de ochtend, kwam Sjoerd bij Keimpe Lourens Elsholt, de dorpsrechter van Suameer. Hij vroeg hem op te treden tegen Geesjes verhaal over het kind. Keimpe wees hem op zijn eigen geweten. Sjoerd vertrok volgens het verslag huilend bij de rechter. In hetzelfde jaar kregen Sjoerd en Antje nog een dochter die in leven bleef.
De vlucht naar Drenthe
Sjoerd en Antje verlieten Suameer en namen levensmiddelen en andere bezittingen mee. Hun tocht voerde zuidwaarts. In de omgeving van Boekelte bij Boyl werd Sjoerd bij het erf van Roelof Dirx gezien. Een dienstmeisje herkende hem later.
Niet lang daarna ging op of bij dat erf een schapenhok in vlammen op. De brand viel in de tijd van de jaarmarkt in Makkinga. De gebeurtenis werd in het onderzoek genoemd. De verdere zoektocht leidde uiteindelijk naar Hoogeveen, waar Sjoerd en Antje werden aangehouden.
Jan Andries vertelt wat hij gevonden heeft
Jan Andries had zijn ontdekking in het schapenhok lange tijd verzwegen. Hij vertelde er uiteindelijk over aan zijn ouders, Andries Jans en Antie Pyters. Ook zijn zwager Lammert Gerbens, getrouwd met Jans zuster Jetske, werd ingelicht.
Het Nedergerecht van Tietjerksteradeel had Jan eerder gehoord. Bij een nieuw verhoor beschreef hij de nacht waarop Antje Sjoerd wakker maakte, de pas gebruikte spade en het kind dat hij onder de grond had aangetroffen.
De verklaring van schaapherder Pope Bouwes
De vijftigjarige Pope Bouwes woonde op de Suameerderheide. Hij had vroeger bij Sjoerd in de omgeving gewoond. Wanneer Sjoerd en Antje weg waren, verzorgde Pope soms de kinderen en de dieren. Hij vertelde ook over een voorval waarbij Hessel, knecht van Sibren Jelles, Antje bezocht.
Hessel had Pope eerst om pijptabak gevraagd en was daarna naar Antje gegaan. Toen Pope naar huis liep, kwam hij Sjoerd tegen. Sjoerd was volgens hem onder invloed van drank. Hij vroeg of Pope de kinderen en het vee had verzorgd en bood hem iets te drinken aan. Pope wees het aanbod af en bracht Sjoerd naar huis.
Daar trof Sjoerd Hessel bij Antje aan. Hij raakte zo kwaad dat hij de ruiten van de woning kapotsloeg. Pope wist hem te laten ophouden. Hessel was inmiddels weggegaan. Sjoerd beschuldigde Antje vervolgens van ontrouw. Antje hield hem voor dat hij zelf verantwoordelijk was voor de situatie waarin zij waren terechtgekomen.
Andere verhoorde inwoners van Garijp en Suameer spraken juist gunstig over Sjoerd. Zij noemden hem betrouwbaar en eerlijk. Hun verklaringen stonden naast de beschuldigingen over de verdwenen kinderen en de mededelingen van Jan Andries.
Van Hoogeveen naar het Blokhuis
Na hun arrestatie in Hoogeveen werden Sjoerd en Antje naar het Blokhuis in Leeuwarden overgebracht. Bij het verhoor gebruikte men duimschroeven en scheenijzers. Het Hof van Friesland kwam tot een schuldigverklaring.
Op 21 maart 1722 ontvingen beiden dezelfde straf:
- Een zware geseling.
- Brandmerking.
- Tien jaar opsluiting in het tuchthuis.
- Daarna levenslange verbanning uit Friesland. Bij terugkeer dreigde de doodstraf.
De straf werd uitgesproken door het Hof in Leeuwarden. De stukken bij deze zaak worden aangeduid als Hofdossiers 1206 en 1207.
Wat bekend werd over Sjoerds kinderen
Sjoerds dochter Klaaske, een van de tweeling uit zijn eerste huwelijk, trouwde op 26 juni 1729 met Minnert Ykes uit Suameer. Later woonden zij in Eernewoude, waar Minnert in 1741 diaken was. Haar tweelingbroer Jelke werkte als arbeider in Suameer. Sjoerds oudste dochter heette Antje. Naast deze kinderen wordt in de zaak de dochter genoemd die Sjoerd en Antje in 1717 kregen.
Andere Friese zaken rond zwangerschap en geboorte
De zaak tegen Sjoerd en Antje hoort bij een reeks Friese processen over verborgen zwangerschappen, verdwenen pasgeboren kinderen en de verantwoordelijkheid van ouders. In de zaak van Berentje Jans uit Twijzel en Rottevalle ging het in 1728 om twee pasgeboren meisjes. In de kraamzaak van Sjoukjen Folkierts uit Oenkerk (1770) onderzocht het gerecht het vaderschap nadat haar echtgenoot jarenlang afwezig was geweest.
Het proces tegen Froukje Hayes uit Eernewoude (1733) betrof een overleden pasgeboren jongen, verhoren van dorpsbewoners en vragen over het aandeel van Bauke Allerts.
De geschiedenis van Sjoerd Jelckes en Antje Martens eindigde voor het Hof op 21 maart 1722 met tien jaar tuchthuis en verbanning voor beiden.
Verwante verhalen en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.