Wartena in de 18de eeuw
1731: Wartenster schippers op de Oostzee
Het Amsterdamse galjootsgeldregister, een register waarin zeevarende handelsschepen voor een heffing werden genoteerd, noemt in 1731 vijf schepen uit Wartena die uit Oostzeehavens aankwamen:
- Albert Hilkesz met "Het Wapen van Wartena" uit Stettin.
- Anne Esgesz met "De Vijf Gebroeders" uit Koningsbergen.
- Hilke Sikkesz met "De Jonge Tobias" uit Rostock.
- Hessel Albertsz met eveneens een "Wapen van Wartena" uit Koningsbergen.
- Wytse Esgesz met "De Roos" uit het Oostzeegebied.
De schepen maten volgens het register ongeveer negentien tot 24 Amsterdamse lasten. Een last was een oude maat voor laadvermogen; de praktische hoeveelheid verschilde naar soort lading. Wartena was dus niet alleen via binnenwater verbonden met Grouw en Leeuwarden: dorpsschippers voeren ook over zee en kwamen via Amsterdam in het bredere handelsverkeer terecht.
1742-1778: van boer in Wartena tot verarmde arbeider
Luitjen, ook geschreven als Luiljen, Wopkes werd in 1742 nog als boer op de Meagere Weide onder Wartena genoemd. In de jaren daarna verscheen hij als arbeider in Suwâld, Tytsjerk, Hurdegaryp en Burgum. Hij stierf daar in december 1778 volledig verarmd; zijn weduwe Minke Annes werd later eveneens als arbeidster geregistreerd.
Zijn levensloop maakt zichtbaar dat een boerenpositie niet vanzelf blijvend was. Verhuizen, loonarbeid en ouderdom konden een gezin in een heel andere sociale positie brengen.
Een oud huis met jaartal 1700
Aldhiem 2 draagt jaartalankers 1700. Het lage huis met zadeldak behoort tot de oudste bewaard gebleven woonbebouwing van Wartena.
Zuivelbereiding rond 1715.
De Oud Friese Greidboerderij
De monumentenbeschrijving dateert de Oud Friese Greidboerderij aan het Hellingpaed waarschijnlijk rond 1728; een oudere inventaris wees op jaartalankers 1711. Het langhuis heeft een laag profiel en een ondiepe melkkelder onder het doorgetrokken dak.
1780: een nieuwe kerk
In 1780 werd de middeleeuwse kerk vervangen door een nieuwe zaalkerk. Bij de bouw werd de oude middeleeuwse kap opnieuw gebruikt. Ype Staak vervaardigde gebrandschilderde ramen. De twee 17de-eeuwse klokken bleven in gebruik.
Beurtvaart rond 1715.
Een venster verdwijnt in 1795
Een van de gebrandschilderde ramen droeg het teken van stadhouder Willem V. Tijdens de Bataafse omwenteling van 1795 werd juist dit raam vernield. In 1925 is het gereconstrueerd naar voorbeeld van de andere ramen.
Water, hooi en zuivel
De meeste huishoudens waren verbonden met landbouw, scheepvaart of ambacht. Hooiland en melkvee maakten boter en kaas belangrijk. Waterwegen bleven nodig om producten naar marktplaatsen en Leeuwarden te brengen.
Haye Idserts kwam uit Wartena. Zijn dochter Froukje woonde later in Eernewoude; haar strafzaak uit 1733 is uitgewerkt aan de hand van gerechtelijke verklaringen en historisch onderzoek.
Hooioogst rond 1790.
Scheepstimmerlieden aan het water
Aan het einde van de eeuw werkte in Wartena een scheepstimmerwerf van de familie Bijlsma. Johannes Siedses Bijlsma was vanaf 1783 zelfstandig scheepstimmerman. De werf lag aan het water, waar houten schepen konden worden gebouwd, gerepareerd en te water gelaten.
Wat is er nog te zien?
- De kerk uit 1780 met ramen van Ype Staak.
- De Oud Friese Greidboerderij, door de moderne monumentenbeschrijving rond 1728 gedateerd.
- De 18de-eeuwse spinnenkopmolen De Ikkers, hoewel die later naar de huidige plek is verplaatst.
Musea en bezoekerspunten
- Museumboerderij De Oud Friese Greidboerderij.
- Hervormde kerk en kerkhof.
- De Wartensterwiid en oude vaarstructuur.
- De omgeving van De Alde Feanen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.