Wartena in de 16de eeuw
Van terp naar vaartdorp
Wartena ontstond als terpdorp maar ontwikkelde zich al vroeg langs het Wartensterwiid. Waterwegen liepen direct langs landerijen en erven. Voor boeren, vissers en schippers was het water onderdeel van de dagelijkse route.
Landbouw rond 1550.
1543: pastoor Jenna en kerkvoogd Sijbe geven land op
Pastoor heer Jenna Intzijeszoon en kerkvoogd Sijbe Wijbeszoon beschreven in 1543 de bezittingen van kerk en pastorie. Het Groot Heiligengoed werd gebruikt door Jelle Aleffszoon en omvatte naar schatting veertien koegras plus 32 pondematen hooiland. De jaarhuur bedroeg twintig gouden florijnen.
Het Klein Heiligengoed en het wilde land
Het Klein Heiligengoed telde negen koegras, twintig pondematen hooiland en zeven koegras wildland. Een koegras was een maat die aangaf hoeveel weidegrond ongeveer nodig was voor één koe. De grenzen werden beschreven met sloten, meeroevers en grond van buren.
Haven rond 1550.
1552: Wartena moest mannen leveren voor de wapenschouw
De monsterlijst noemt 24 "schotschietende huizen". Daarmee worden belastingplichtige goederen of sates bedoeld, niet 24 woningen of huishoudens. Schot betekende hier belasting; de wapenschouw controleerde welke mannen en wapens beschikbaar waren. De achtergrondpagina over de Friese Monsterlijsten van 1552 legt uit waarom zulke fiscale aantallen niet als een volkstelling mogen worden gelezen.
De achtergrondpagina over de Friese Monsterlijsten van 1552
"Wartna hebben XXIIII scotschetende huijsen"
Monsterlijst van Idaarderadeel, 1552.
Hans Mol heeft de monsterlijsten van Idaarderadeel als geheel onderzocht. Van de 281 opgetekende weerbare mannen werden er 44 als arm aangeduid, ruim vijftien procent. Bij Wartena en Aegum noteerden de opstellers uitdrukkelijk dat de inwoners waren gemonsterd met uitzondering van de afwezigen en de armen. De oproep tot bewapening liep dus dwars door een dorpssamenleving waarin een merkbaar deel van de mannen niet genoeg bezit had om op dezelfde manier mee te doen.
Namen en wapens uit de monstering
- Goffa Poppes staat genoteerd met hellebaard en degen.
- Sybe Feyckes, Yettie Lieuwes en Willem Lieuwes staan met speer en degen in de lijst.
- Rommert Ottes had een hellebaard.
- Henryck Auckes werd met een roer, een handvuurwapen, en een degen genoteerd.
- De dorpsrechter verklaarde vier bewoners van losse huizen te arm om wapens te onderhouden; onder hen was Tyaerdt scroer, een kleermaker.
Kerk rond 1550.
Reformatie aan het einde van de eeuw
Na de Reformatie werd de middeleeuwse kerk protestants. Het gebouw bleef nog bijna twee eeuwen staan. De parochie, het kerkhof en de vaart bleven het ruimtelijke middelpunt van het dorp.
Wat is er nog te zien?
- De terp en het tracé langs het Wartensterwiid.
- De oude vaarstructuur die het dorp met Warga en Grouw verbond.
Musea en bezoekerspunten
- Museumboerderij De Oud Friese Greidboerderij.
- Hervormde kerk en kerkhof.
- De Wartensterwiid en oude vaarstructuur.
- De omgeving van De Alde Feanen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.