Wartena in de 19de eeuw
1808: Hessel Botes bouwt een zeegaande kof
Meester-scheepstimmerman Hessel Botes bouwde in 1808 in Wartena de houten kof Minerva voor de Harlinger firma Zijlstra & Fontein. In een akte uit 1811 verklaarde hij dat het schip 70 Friese voet lang, 19 voet breed en 9 voet hol was. De bouwprijs bedroeg 4.600 carolusgulden. Een werf in het waterdorp leverde dus ook schepen voor de zeevaart buiten Friesland.
1825: slechts dertien huizen blijven droog
Tijdens de watersnood van februari 1825 stonden in Wartena bijna alle huizen in het water. Slechts dertien huizen bleven droog. Vijfentwintig gezinnen werden elders ondergebracht; anderen bleven op zolders of verhoogden hun vloeren. Het kerkhof was het enige stukje grond dat boven water bleef. Het laatste gezin uit de veengebieden, zes personen, werd op 8 februari in de kerk opgevangen. Tussen 10 februari en 20 april kregen 98 inwoners geheel of gedeeltelijk voedselhulp.
"algemeen was ieder zeer bereidvaardig om anderen te helpen"
Verslag van grietman Van Sytzama over de watersnood, 1825.
Hooioogst rond 1800.
1850: Pieter Stok redt twee kinderen uit het ijs
Op nieuwjaarsdag 1850 zakten twee kinderen in Wartena door het ijs. Pieter Stok wist hen uit het water te redden. Een jaar later reikte het departement Warga van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen hem een zilveren medaille en een getuigschrift uit. De krant roemde zijn handelen als een redding "met moed en beleid".
Scheepsbouw als familiebedrijf
De scheepswerf van de familie Bijlsma bleef in de 19de eeuw actief. Na het overlijden van Arend Oeds Bijlsma in 1886 zette zijn weduwe Fokje Gerbens van der Kooi het bedrijf voort. Hun zoon Gerben was toen elf jaar. Voor hem werd later een leerplaats op andere Friese werven geregeld.
Scheepvaart rond 1850.
Over land: modder en zes overgangen
Water bleef lang de gemakkelijkste route. Oud-Wartenster C. Kasje herinnerde zich dat de vier kilometer tussen Wergea en Warten over land zwaar waren: men "moest langs een modderweg en daar bij zesmaal over barten". Met barten bedoelde hij smalle loopplanken of kleine draaibruggen over sloten en vaarten. Wie lopend naar het buurdorp ging, moest achtereenvolgens meerdere watergangen passeren.
1868: zeilen en ringrijden als dorpsvermaak
Op 5 augustus 1868 hield Wartena een zeilwedstrijd in verschillende klassen. De volgende dag volgde ringrijderij met paard en chais. Aan die wedstrijd deden 23 paren mee; Wierd Tuinstra en Maria Sijtsma uit Wartena wonnen prijzen. Water en paarden waren dus niet alleen middelen voor werk en vervoer, maar ook onderdeel van publiek vermaak.
1870: een heel huishouden ziek na oude worst
Eind april 1870 werd een heel Wartenster huishouden plotseling ernstig ziek. Arts I.A. Douma uit Warga verleende snel hulp en de patiënten herstelden. Volgens het toenmalige onderzoek was zeer oude worst uit Leeuwarden de oorzaak; de krant sprak van "worstenvergif". Dat is de medische duiding uit 1870, niet een moderne laboratoriumdiagnose.
1893: een armhuis met drie woningen
Aan het Hellingpaed werd in 1893 een armhuis met drie woningen gebouwd. De drie woningen waren bestemd voor inwoners die via de dorpsarmenzorg huisvesting nodig hadden.
Boerderijen en arbeiderswoningen
De veeteelt bleef belangrijk. Uit 1893 is ook een boerderij met twee arbeiderswoningen bekend. Rond 1900 kwamen meerdere arbeiderswoningen langs de Hoofdstraat tot stand.
Hooiwagen rond 1870.
1898: zuivelfabriek Helpt Elkander
In 1898 begon coöperatieve zuivelfabriek Helpt Elkander met 40 leden en ruim 700 koeien. Het aantal leden groeide al snel tot boven de tachtig. De eerste boekhouding werd tegen betaling gedaan door schoolmeesters uit de omgeving. Toen controle van buitenaf werd voorgesteld, wilden de bestuurders dat niet; volgens een later vastgelegde anekdote moest de boekhouding "zoveel mogelijk geheim" blijven.
Water blijft ondanks nieuwe bedrijvigheid belangrijk
Melk, brandstof en goederen werden over weg en water aangevoerd. De scheepswerf lag aan het vaarwater; ook de zuivelfabriek kon via de dorpsroutes worden bevoorraad.
Achtergrond
Wat is er nog te zien?
- Het armhuis met drie woningen uit 1893.
- De voormalige coöperatieve zuivelfabriek Helpt Elkander uit 1898.
- De oude vaarstructuur rond het dorp.
- In de kerk bleef het Van Dam-orgel uit 1874 bewaard; de voormalige pastorie dateert van circa 1875.
Musea en bezoekerspunten
- Museumboerderij De Oud Friese Greidboerderij.
- Hervormde kerk en kerkhof.
- De Wartensterwiid en oude vaarstructuur.
- De omgeving van De Alde Feanen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.