Warga in de 19de eeuw
1825: bijna het hele dorp staat in het water
Bij de watersnood van februari 1825 bleven in Warga maar weinig huizen droog. Achttien gezinnen moesten elders worden ondergebracht. Bij boer Tjerk Hanzes van der Meer stond het water meer dan twee meter hoog in huis en een deel van het huis en een kleine schuur stortten in. Vijftig inwoners kregen tussen februari en april geheel of gedeeltelijk ondersteuning. In de rooms-katholieke kerk stond het water halverwege de ramen; de mis werd tijdelijk in een kaaspakhuis gehouden.
"algemeen was ieder zeer bereidvaardig om anderen te helpen"
Verslag van grietman Maurits Pico Diederik van Sytzama over de watersnood, 1825.
1845: 32 runderen geruimd wegens longziekte
Op een boerderij onder Warga die door Tjerk Jelles Schuurmans werd gebruikt, brak begin 1845 longziekte onder het rundvee uit. Een regeringscommissie liet alle 32 runderen doden, waaronder vijf dieren die op dat moment ziek waren. Strooisel en ruigte uit de stallen werden verbrand; de kadavers werden met ongebluste kalk begraven.
Doeke Wijgers Hellema beschreef de ontsteltenis van de bejaarde, kinderloze boer en boerin, die volgens hem sterk aan hun dieren gehecht waren. Hij noteerde ook weerstand in de omgeving tegen de overheidsmaatregel. Hellema was niet bij alle gebeurtenissen zelf aanwezig en corrigeerde later zijn eerste bericht dat ook al het hooi zou zijn verbrand.
Voor een boerengezin betekende zo'n ruiming tegelijk verlies van vee, inkomen en dieren waarmee dagelijks werd gewerkt. Boeren en landarbeiders in Friesland geeft bredere achtergrond bij het werk op zulke bedrijven.
De terp wordt rond 1860 deels afgegraven
Rond 1860 werd een deel van de terp afgegraven. De lijnen van Grote Buren en Gele Eker laten de oude structuur nog herkennen. Tegelijk groeide het dorp langs de Leeuwarderweg en andere routes.
Hooioogst rond 1800.
Nieuwe kerken in 1860-1872
De rooms-katholieke St.-Martinuskerk werd in 1860-1862 gebouwd. De hervormden kregen in 1872 een nieuwe kerk. Beide gebouwen stonden als grote nieuwe bakstenen kerken in het 19de-eeuwse dorp.
Brug, herberg en nieuwe bebouwing
Uit ongeveer 1880 dateren de ijzeren klapbrug bij de Foudering en herberg Lands Welvaren. Aan het einde van de eeuw stonden langs wegen en vaarten meer woningen, werkplaatsen en bedrijven.
1858 en 1881: twee heel verschillende boedels
Notariële veilingen laten zien hoe groot verschillen in bezit konden zijn. De roerende goederen van boer Johan Reinoldts Schiffart in Warga brachten in 1858 3.038 gulden op. In 1881 bracht de boedel van wegwerker Pieter Lolkes van der Meer en zijn in Warga wonende weduwe Antje Pieters Ystra 99 gulden op. Zonder de volledige inventarissen is dit geen complete vermogensvergelijking, maar het verschil in veilingopbrengst is groot.
1886: 23 boeren besluiten samen een fabriek te beginnen
Op zondag 20 juni 1886 kwamen 23 boeren uit Warga bijeen. Samen beschikten zij over 715 koeien. Zij besloten een coöperatieve zuivelfabriek op te richten, zodat de boeren zelf zeggenschap kregen over verwerking en afrekening van hun melk.
Hooiwagen rond 1870.
Waarom de boeren ontevreden waren
De boeren leverden eerder melk aan een particuliere melkinrichting in Leeuwarden. Volgens een geschiedenis van de Nederlandse zuiveltechniek gebeurde het enkele malen dat een volle bus van 42 liter bij de afrekening slechts als 40 of zelfs 36 liter werd betaald. De 23 boeren wilden daarom zelf controle houden over wegen, verwerken en afrekenen. Samen brachten zij melk van 715 koeien in. In maart 1887 ging de coöperatieve fabriek in bedrijf.
Werk verandert door de fabriek
De fabriek had een directeur, machinist, botermaker en kaasmaker nodig. Melk moest dagelijks en op vaste tijden worden aangevoerd. Werk dat eerder op de boerderij gebeurde - ontromen, karnen en boter of kaas maken - verschoof voor de deelnemende bedrijven naar de fabriek. De nieuwe coöperatie veranderde daardoor niet alleen de verkoop, maar ook de dagelijkse arbeidsverdeling op het erf.
Overstroming rond 1850.
1895: stenen naar twee stoomschepen
Op 14 januari 1895 wilden de stoomschepen "De Hoop" uit Akkrum en "Oostergo" uit Grouw door het ijs naar Leeuwarden varen. De vaarweg was niet officieel gesloten. Kapiteins, kooplieden en bemanningen wilden het vaarwater openhouden; een deel van de inwoners van Warga wilde juist dat het bijna berijdbare ijs heel bleef. Aaneengesloten ijs kon in de winter als weg en schaatsroute dienen.
Jongemannen gingen de schepen tegemoet en er werden stenen gegooid. Vijf jonge mannen werden vervolgd. Tijdens de rechtszaak gebruikte een van de beklaagden armoede en winterwerkloosheid als verklaring voor de spanning in het dorp:
"Er waren wel 100 arme lieden zonder werk"
Dit was de verklaring van een beklaagde, geen gecontroleerde telling van honderd werklozen.
Ook het aantal mensen in de menigte en de rol van afzonderlijke verdachten werden tijdens de procedure betwist. Een vergelijkbaar conflict ontstond in 1889 bij Uitwellingerga en Oppenhuizen, waar een stoomboot na het breken van ijs met stenen werd bekogeld. Het ijsconflict bij Oppenhuizen en Uitwellingerga in 1889 laat zien dat open vaarwater en bruikbaar winterijs vaker botsende belangen opleverden. Voor de positie van de bemanningen zie ook schippers en scheepsvolk.
Het ijsconflict bij Oppenhuizen en Uitwellingerga in 1889
Achtergrond
Wat is er nog te zien?
- De St.-Martinuskerk uit 1860-1862.
- De voormalige hervormde kerk uit 1872.
- De ijzeren klapbrug bij de Foudering uit circa 1880.
- De historische locatie van de coöperatieve zuivelfabriek en de latere fabrieksbebouwing.
Musea en bezoekerspunten
- Historische dorpskern van Wergea.
- St.-Martinuskerk en voormalige hervormde kerk.
- De Wargaastervaart en Foudering.
- Tresoar in Leeuwarden voor archiefstukken over Idaarderadeel.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.