Grouw in de 19de eeuw

In de 19de eeuw bleef Grouw een uitgesproken waterdorp, maar weg, spoor en industrie begonnen het dagelijks leven te veranderen. Tegelijk werd het dorp door de familie Halbertsma belangrijk voor de Friese taal en cultuur.

1836: kinderen leren varen

Dokter en schrijver Eeltje Halbertsma beschreef hoe vanzelfsprekend varen in Grouw was. Kinderen kregen al jong kleine zeilscheepjes en bestuurden volgens hem rond hun twaalfde zelf een boot. In natte winters kon de slechte landweg het dorp bijna weer tot een eiland maken.

De broers Halbertsma

Joost, Eeltje en Tjalling Halbertsma groeiden in Grouw op. Vooral Joost en Eeltje werden bekend door hun werk voor de Friese taal en literatuur. Eeltje vestigde zich in 1820 als dokter in zijn geboortedorp. Zijn beschrijvingen van Grouw zijn bovendien een belangrijke bron voor het dagelijks leven in de eerste helft van de eeuw.

1837: het Halbertsmahûs

Binnert Hiddes Halbertsma liet in 1837 het huidige Halbertsmahûs bouwen op de plaats van het geboortehuis van de broers. Vanaf 1898 werd het pand vele jaren als postkantoor gebruikt.

1849: cholera

Het jaar 1849 bleef in Grouw bekend als het 'kolerajaar'. Volgens een lokaal chronologisch overzicht stierven 72 inwoners aan de epidemie, ongeveer de helft daarvan in augustus en september.

1868: station Grouw-Irnsum

Op 1 september 1868 opende station Grouw-Irnsum aan de spoorlijn tussen Leeuwarden en Heerenveen. Voor reizigers en goederen kwam naast boot en weg nu de trein beschikbaar. Het station lag buiten de oude dorpskern, tussen Grouw en Irnsum.

1891: begin van Halbertsma's houtindustrie

Hidde Binnert Halbertsma en zijn zoon Pieter Goslik begonnen in 1891 in een kleine loods ruw kuiphout machinaal tot duigen te verwerken. De vraag kwam uit de Friese boterhandel. Uit deze bescheiden werkplaats groeiden later de Halbertsma-fabrieken, die grote invloed kregen op werk en uitbreiding van Grouw.

1825: het water staat opnieuw rond Grouw

Bij de grote overstroming van 1825 bleef de hoger gelegen dorpsterp grotendeels droog, maar huizen en boerderijen buiten de terp die niet op een verhoging stonden kregen met het water te maken.

10 januari 1826: twee schaatssters in een wak

Na godsdienstonderwijs in Wirdum schaatsten negen jonge vrouwen voor hun plezier naar Grouw. Op de terugweg, rond vier uur in de middag, zakten twee van hen in een groot wak. De zeven anderen bleven op het ijs staan en riepen om hulp. Doeke Wijgers Hellema noteerde later dat een dochter van Andries Dooitzes Smeding en haar dienstmeid Gerrijtje Sjuks bij het ongeluk betrokken waren. De dochter van Smeding herstelde na een moeilijke periode.

1828: John Bowring over het boerenleven

De Engelse reiziger John Bowring schreef vanuit Grouw over het dagelijkse werk op Friese boerderijen. Koeien werden al voor zonsopgang gemolken, boter werd gekarnd en kaas gemaakt; landarbeiders begonnen daarna vroeg aan hun werk. Hij beschreef ook oogstfeesten, kermissen, herbergen en huwelijkstradities. John Bowrings brief uit Grouw in modern Nederlands behandelt het volledige verslag.

John Bowrings brief uit Grouw in modern Nederlands

1837: ratelende kettingen met Sint Piter

Eeltsje Halbertsma beschreef in 1837 een Sint-Piterviering in februari. Jongeren uit gegoede gezinnen gingen vermomd langs de huizen, maakten rammelend lawaai met kettingen, bonsden op deuren en strooiden pepernoten. Dit hoorde bij Sint Piter en moet niet worden verward met het kettingslepen op Koppermaandag in januari. De geschiedenis van het Sint-Piterfeest beschrijft de latere ontwikkeling.

1869: oude grafstenen verdwijnen naar erven

Bij het opruimen van het oude kerkhof konden families grafstenen meenemen. Niet alle stenen werden opgehaald. Een deel kreeg een tweede leven als stoep-, dam- of erfsteen bij huizen en boerderijen. Daardoor raakten oude grafmonumenten verspreid over en rond het dorp.

1876: de touwslagerij brandt af

Op 8 augustus 1876 brandde de Grouster touwslagerij met gereedschappen, voorraden en pas ingekochte hennep volledig af. De eigenaar was niet verzekerd. Dorpsgenoten hielpen hem zo ruim dat de touwslagerij in oktober alweer in bedrijf kon worden genomen.

Koppermaandag: kettingen, buurten en herbergen

Grouw kende daarnaast een tweede kettinggebruik op Koppermaandag, de eerste maandag na Driekoningen. Schooljongens sleepten vroeg in de ochtend kettingen door de straten; hoe gladder de ketting werd, hoe groter de roem. Om twaalf uur stopte dit en kwamen de zeven buurten in herbergen bijeen om rekening en verantwoording af te leggen en gezamenlijk te eten en drinken. Een Grouster predikant schreef in 1912 dat het gebruik mogelijk verband hield met het feit dat schippersknechten op Koppermaandag een nieuwe dienst aangingen. Dat is een historische verklaring, geen zekerheid. De kettingen van Koppermaandag en die van Sint Piter waren dus twee afzonderlijke gebruiken op verschillende dagen.

Wat is nog te zien?

De Sint Piterkerk, het Halbertsmahûs uit 1837 en de spoorlijn uit 1868 zijn nog tastbare onderdelen van het 19de-eeuwse Grouw. Ook in de oude kern is de historische oriëntatie op vaarten en havens nog goed herkenbaar.