Geschiedenis van Sint Piter in Grou

Grou is in Nederland uitzonderlijk: in december staat niet Sinterklaas centraal, maar in februari Sint Piter. De huidige viering lijkt op het Sinterklaasfeest, maar de Grouster traditie heeft oudere wortels.

Sint Petrus, vissers en schippers

De middeleeuwse dorpskerk was gewijd aan Petrus. Sint Petrus gold als beschermheilige van vissers en scheepslieden, beroepen die goed pasten bij het waterrijke Grou. Zijn gedenkdag viel op 22 februari en werd de avond ervoor gevierd. Het einde van de winter viel bovendien samen met het moment waarop vaar- en visseizoen weer op gang kwamen.

Een oud lied uit de 17de eeuw

Johannes Hilarides (1648-1726) kende een Sint-Piterlied waarin het groener worden van de wei, het kalven van de koe en het leggen van eieren centraal staan. In het lied horen het groener worden van de wei, het kalven en het leggen van eieren bij Sint Piter.

1701: de kalender verandert

Toen Friesland in 1701 overging op de Gregoriaanse kalender, werd het jaar elf dagen korter. Oude huurdata van land en agrarische gebouwen werden verschoven. De kerkelijke Sint-Piterdag bleef echter in februari.

1837: kettingen en pepernoten

Eeltsje Halbertsma beschreef het Sint-Piterfeest in 1837 in de Friesche Volks-Almanak. Het was geen dagboekaantekening. In zijn verhaal De Sint-Pitersboask beschreef hij een vermomde Sint Piter met een ketting aan de voet, een zak op de rug en kleding waaraan koek, appels en speelgoed hingen. Er werden ook pepernoten gestrooid. Dat laat zien dat snoep, vermomming en lawaai al vóór de moderne intocht bij het Grouster Sint-Piterfeest hoorden.

Kettingdag en Koppermaandag: een tweede traditie

De rammelende kettingen horen niet uitsluitend bij Sint Piter. In Grou bestond ook Kettingdag, de plaatselijke vorm van Koppermaandag. Schooljongens sleepten daarbij kettingen door de straten; nog in de 19de eeuw werden daarvoor kettingen van de scheepswerven gehaald. Koppermaandag had in Grou bovendien een band met het arbeidsjaar van schippersknechten, die rond die dag van dienst konden wisselen.

De twee gebruiken lagen dus naast elkaar en konden op elkaar lijken: lawaai, rondtrekkende jeugd en oude wintergebruiken. Bij Halbertsma’s Sint-Piterbeschrijving horen de pepernoten, het speelgoed en de vermomde gever duidelijk bij Sint Piter. Het kettingslepen op Koppermaandag was een afzonderlijk gebruik. Het is daarom beter de kettingen niet als één ononderbroken Sint-Pitertraditie voor te stellen.

1903: een nieuwe Sint Piter

Riek Jansen kwam in 1901 naar Grou en bracht enkele jaren later Sint Piter als herkenbare kindervriend naar de bewaarschool en vervolgens naar buiten. Dat was iets nieuws: de oude Sint-Piterviering bestond al eeuwen, maar een bisschopsachtige figuur die zoals Sinterklaas kinderen bezocht hoorde daar nog niet in deze vorm bij. Vanaf 1908 reed Sint Piter te paard door het dorp.

Waarom koos Grou niet eenvoudig voor Sinterklaas? Juist omdat het dorp zijn eigen Sint-Piterdag nog kende. Terwijl het moderne Sinterklaasfeest in de 19de eeuw elders steeds meer de vaste decemberviering voor kinderen werd, hield Grou vast aan de plaatselijke februaritraditie. Toen men rond 1903 een moderner kinderfeest wilde, werd daarom niet Sinterklaas ingevoerd maar de bestaande naam Sint Piter in een nieuwe, Sinterklaasachtige vorm gegoten. De afgezonderde, waterrijke ligging van Grou en de sterke gehechtheid aan eigen dorpsgebruiken worden in historische beschrijvingen als verklaringen genoemd.

De broer van Sinterklaas

Pas bij de moderne viering ontstond ook het volksverhaal dat Sint Piter een broer van Sinterklaas zou zijn. In een bekende versie vergat Sinterklaas de Grouster cadeaus en ging zijn broer ze later brengen. Dat verhaal verklaart voor kinderen waarom Grou in februari een eigen heilige heeft, maar het is geen oude historische oorsprong van het feest.

Van kinderfeest tot dorpstraditie

Na de Tweede Wereldoorlog werd het feest steeds groter. In 1951 werd voor het eerst een eigen Sint-Pitersprookje opgevoerd. Vanaf 1959 waren de sprookjes Friestalig. Rond 1970 ontstond discussie tussen oude en nieuwe inwoners over de toekomst van het feest; daarna kwam een breder comité tot stand.

Via de waterwegen stond Grouw in verbinding met omliggende dorpen. Ook Irnsum, aan de Boarn en de route richting Leeuwarden, hoorde bij dit netwerk van vervoer, handel en dagelijks verkeer.

Terug naar de geschiedenis van Grouw