Irnsum in de 16de eeuw

De 16de eeuw begon voor Irnsum met een machtsstrijd rond de familie Douma. Hun versterkte huis in het dorp was het centrum van een groter bezit in het Boarngebied.

Naburige dorpen waren via weg en water nauw met elkaar verbonden. Vanuit Irnsum waren Grouw en Akkrum goed bereikbaar; voor de geschiedenis van de sluis en vaarroute is er een aparte pagina over Irnsumerzijl.

Epe Douma, heerschap van Irnsum

Epe Douma trad in 1504 op bij onderhandelingen met de Saksische machthebbers en werd later grietman van Utingeradeel. Hij bezat veel land in Irnsum en ook grond in omliggende plaatsen. Zijn positie steunde op bezit, familiebanden en het versterkte huis in de dorpskern.

1516: belegering met zwaar geschut

In 1516 koos Epe de Gelderse zijde. Bourgondische troepen belegerden zijn stins in Irnsum. Binnen bevonden zich Epe, zijn zwager Abbe Heringa en ongeveer dertig mannen. De verdedigers hielden stand totdat zwaar geschut de situatie onhoudbaar maakte. Zij gaven zich over. Epe en Abbe werden kort daarna in Harlingen onthoofd; hun goederen werden verbeurd verklaard.

Na de val van de stins

De val van Doumastins betekende niet dat de familie Douma uit Friesland verdween. Familieleden bleven bezit houden en speelden later nog rollen in bestuur en Reformatie. Maar de tijd waarin één versterkt huis in Irnsum het militaire centrum van de streek kon zijn, liep ten einde.

Een dorp van boeren, schippers en reizigers

Naast de hoofdelingen woonde in Irnsum vooral een plattelandsbevolking van boeren, arbeiders en ambachtslieden. Door de Boarn en de doorgaande route kwamen er ook schippers en reizigers langs. Lees ook over wonen op het Friese platteland, schippers en scheepsvolk en handel en herberg.

De weg liep noordwaarts naar Leeuwarden en zuidwaarts via Oude Schouw naar Akkrum. Over het water lag Grouw vlakbij. Ook het gebied rond Hempens en Teerns maakte deel uit van hetzelfde water- en wegennet.

1543: Johannes de Huekolum en het kerkland

Het Beneficiaalboek van 1543 noemt Johannes de Huekolum als pastoor van Irnsum. Hij was verbonden aan de Duitse Orde. Het register geeft een lange opsomming van land en inkomsten die bij kerk, pastorie en een kerkelijk fonds hoorden.

De bezittingen lagen verspreid rond het dorp. Er worden veenland, terpgrond en hooiland genoemd, onder meer bij de Museldijk, het kerkhof en de Niesloot. Ook staan verschillende boerderijen met naam in de inkomstenlijst, waaronder Doenge, Ringge, Minnema en Unggehusum.

Geloof verandert

Tegen het einde van de eeuw ontstond in Irnsum een doopsgezinde gemeenschap. Aanvankelijk kwamen deze gelovigen bijeen in woningen en schuren. Een eigen kerkgebouw kwam pas in 1684.

Wat is nog te zien?

Doumastins is verdwenen. Het kerkhof op de oude terp, de Boarn en de oude route door het dorp zijn nog herkenbaar. De naam Douma leeft bovendien voort in de lokale geschiedenis en in straatnamen.

1594: Tjaardt Epes veroordeeld voor huisbraak

Het criminele sententieboek van het Hof van Friesland noemt op 17 december 1594 Tjaardt Epes van Irnsum samen met Wytje Claas van Grouw en Botte Bottes van Joure. Zij waren veroordeeld wegens huisbraak, het binden van bewoners en het stelen van goederen. Botte Bottes had tijdens de inbraak buiten op wacht gestaan.

De drie mannen werden onthoofd. Daarna werden hun hoofden op staken gezet en hun lichamen op raderen gelegd. Misdaad en straf tussen 1550 en 1600 geeft de bredere context van de strafrechtspraak van het Hof.