Hempens en Teerns door de eeuwen heen

Hempens en Teerns lagen dicht bij elkaar ten zuidoosten van Leeuwarden. Beide ontstonden als kleine agrarische nederzettingen op terpen. Zij bleven zo klein dat kerk en bestuur al vroeg werden gecombineerd.

1535: vrouwen verdronken in het Hempensermeer

Na de strijd rond Oldeklooster werden tientallen vrouwelijke wederdopers gevangen genomen. In april 1535 werd een groep van hen in het Hempensermeer verdronken. Een bewaard afschrift noemt op 12 april 31 vrouwen.

De bewaarde namen van de vrouwen die in 1535 in het Hempensermeer werden verdronken.

1543: Aijtama en kerkland bij Hempens en Teerns

Het Beneficiaalboek van 1543 noemt bij Hempens een sate, een boerenbedrijf met land, die Aijtama heette. Jancke Andries zoon woonde er. Bij het bedrijf hoorden onder meer fenne, hooiland en een huisstede. De jaarlijkse huurwaarde werd op 52 gouden guldens gesteld.

Ook Teerns komt uitvoerig in het register voor. De kerk bezat er onder meer zeven pondemaat land. Een huisstede aan de zuidoostkant van de kerk lag in 1543 leeg. De pastorie beschikte daarnaast over meerdere percelen langs weg en vaarwater.

Twee dorpen, één kerkelijke gemeente

Hempens en Teerns hadden oorspronkelijk ieder een eigen kerk. In het begin van de 17de eeuw werden de gemeenten gecombineerd. Vanaf 1603 werden Hempens en Teerns samen bediend; in 1611 werd de kerkelijke indeling opnieuw gewijzigd en Teerns tijdelijk bij Goutum gevoegd.

Gerardus Alberti werd in 1627 predikant van Hempens en Teerns. Hij bleef hier bijna dertig jaar en woonde met zijn gezin in de omgeving.

1656: de predikant sterft aan de pest

Op 8 juli 1656 stierf Gerardus Alberti in Hempens, 54 jaar oud. Op zijn grafsteen staat dat hij aan de pest overleed. Zijn zerk ligt nog bij de kerk van Hempens.

Zijn laatste vermelding in het plaatselijke rechtbankboek dateert van 3 juli. Zijn weduwe Ludu Jansdr. vroeg de kerkvergadering in juli 1657 nog om een laatste betaling na Sint-Jacob. Een akte uit 1658 noemt een rekening van 37 pond voor geleverd brood van bakker Sjoerd Jans.

Ook in het nabijgelegen Leeuwarden in de 17de eeuw sloeg de ziekte in 1656 en 1657 hard toe. Inwoners van Hempens en Teerns reisden naar de stad en bezochten markten en kerken in de omgeving.

Over Gerardus Alberti, zijn vrouw Ludu Jansdr. en hun gezin:
Ds. Gerardus Alberti (1602-1656) en Ludu Jansdr.

Ds. Gerardus Alberti (1602-1656) en Ludu Jansdr.

Een zoon uit Hempens werd hoogleraar

Een van hun zonen was Johannes Gerardus Terentius, rond 1628 geboren in Hempens of Teerns. Hij studeerde onder meer in Franeker, Amsterdam en Leiden en werd al op ongeveer 22-jarige leeftijd hoogleraar Hebreeuws aan de universiteit van Franeker.

Johannes Gerardus Terentius uit Hempens, later hoogleraar in Franeker.

Rond 1690: opnieuw een school in Hempens

Hempens had omstreeks 1600 al een schoolmeester, maar gedurende een groot deel van de 17de eeuw lijkt een vaste school te hebben ontbroken. Rond 1690 werd opnieuw een school gesticht. Daarvoor kwam hulp van buiten het dorp. Roordahuizum betaalde 3 gulden, Makkum schonk in 1691 een zilveren dukaton voor school en schoolmeestershuis en Mantgum droeg in 1693 12 carolusgulden bij.

In 1695 wordt Sicke Oeges als schooldienaar van Hempens genoemd. Hij gebruikte ook land van de kerk en was daarnaast boer. Sicke Oeges en zijn gezin in Hempens.

De Nauwe Greuns verbond en scheidde

Hempens en Teerns lagen aan weerszijden van water en waren verbonden via overgangen en later bruggen. Bij de Nauwe Greuns lag een doorwaadbare plaats en een overzet. Langs deze route groeide de bewoning van Teerns.

Voor boeren was het water ook een vervoersweg. Hooi, mest, turf en landbouwproducten konden per schuit worden verplaatst. Over land waren de dorpen verbonden met Goutum, Huizum en Leeuwarden.

Een kind in het doopboek van 1779

Tys Jacobi en Janke Reinders lieten hun zoon Reinder op 4 april 1779 inschrijven in het doopboek van Hempens en Teerns. Bij de doop staat ook zijn geboortedatum: 7 maart 1779.

1784-1785: het Hempensermeer wordt drooggelegd

Na eerdere plannen uit 1773 en 1779 werd in 1784 rond het Hempensermeer een dijk met ringvaart aangelegd. Vier kooplieden uit Makkum financierden het werk. In het voorjaar van 1785 was het ongeveer 90 hectare grote meer droog. Het nieuwe land werd verdeeld in regelmatige vakken van zes pondemaat, ongeveer 2,2 hectare per perceel.

De bodem was aanvankelijk te slap voor vee. In 1785 werd de droogmakerij daarom met koolzaad ingezaaid. In 1788 verrees aan de noordkant de eerste boerderij. Het regelmatige patroon van de droogmakerij is tegenwoordig nog herkenbaar.

1797: zeven leerlingen bij Johan Schrijver

In januari 1797 was Johan Schrijver schoolmeester van zeven leerlingen in Hempens. Hij combineerde dat werk met de functies van dorprechter, voorzanger en gaarder, de ontvanger van belastingen. Na zijn dood in 1814 werd de school vervallen verklaard; later werd er nog af en toe winterschool gehouden.

In 1845 kreeg Hempens een nieuw schoolgebouw met woning. De provincie gaf subsidie omdat er al enkele jaren geen school meer bestond. Het vaste traktement werd 100 gulden per jaar, naast het schoolgeld en vrij wonen.

Teerns verloor zijn kerk

Teerns bleef altijd kleiner dan Hempens. De eigen kerk werd in de 18de eeuw afgebroken, waarschijnlijk rond 1735. De losse klokkentoren bleef nog langer staan en verdween in 1878.

In 1840 woonden er ongeveer 40 mensen in Teerns.

Hempens bleef het kerkelijke middelpunt

Hempens bleef een klein agrarisch dorp rond kerk, brug en vaart. In 1840 telde het ongeveer 89 inwoners. Boerderijen en losse huizen lagen verspreid langs de wegen en het water.

De kerk van Hempens werd in 1806 verbouwd. Het oude gebouw ging in 1945 door brand verloren en werd na de oorlog herbouwd, maar de grafzerk van Gerardus Alberti bleef bewaard.

Teerns verdween gedeeltelijk uit het landschap

In 1872 werd de terp van Teerns afgegraven. Later verdwenen ook delen van de oude dorpsplek door wegenbouw. Daardoor is van het oude Teerns veel minder herkenbaar gebleven dan van Hempens.