Rijperkerk (Ryptsjerk) door de eeuwen heen
Rijperkerk, tegenwoordig officieel Ryptsjerk, lag tussen hogere zandgrond en lage natte landerijen. De naam verwijst naar een kerk op een rijp of zandrug. De plaats wordt al in 1314 genoemd, maar de vorm van het latere dorp werd sterk bepaald door een weg die in de 16de eeuw werd aangelegd.
De omgeving van Bergum en het Bergumermeer in 1664, gebaseerd op de kaart van Schotanus. Hardegarijp, Rijperkerk en Garijp staan erop aangegeven.
1528-1531: een weg voor Schenk van Toutenburg
De Zwarteweg werd tussen 1528 en 1531 aangelegd om Georg Schenk van Toutenburg sneller van Leeuwarden naar zijn buitenverblijf bij Tietjerk te laten reizen. De weg liep langs Rijperkerk en gaf het dorp een doorgaande route tussen de stad en Toutenburg.
De weg was niet alleen voor Schenk van Toutenburg bedoeld. Ook andere reizigers, boeren, karren en goederen maakten er gebruik van. Ten zuiden van Rijperkerk werd deze route in 1830 als Groningerstraatweg verder naar Groningen doorgetrokken. Daarmee werd de oude verbinding onderdeel van de doorgaande weg van Leeuwarden naar Groningen.
Landschap rond 1800.
Een kleine gemeenschap rond kerk en vaart
Rijperkerk bleef eeuwenlang klein. Boerderijen lagen verspreid rond de hogere grond, terwijl lager land vooral als gras- en hooiland werd gebruikt. Via sloten en vaarten kon overtollig water worden afgevoerd en konden kleine vrachten per schuit worden vervoerd.
De Zwarteweg verbond Rijperkerk met Hardegarijp en Tietjerk.
Uit Rijperkerk zijn meerdere uitvoerige verklaringen bewaard. In 1736 kwamen twee mannen 's avonds laat bij de Tiencamp aan en troffen daar een opengebroken woning aan. In 1756 vertelden vier mannen wat zij bij graafwerk voor de nieuwe kerktoren hadden gevonden. In 1768 beschreef Trijntje Klases wat uit het zomerhuis op Viversberg was verdwenen.
18de eeuw: bewoners en voorbijgangers vertellen
1757: een nieuwe kerk, maar de oude klok bleef
In 1757 werd de middeleeuwse kerk vervangen door een nieuwe zaalkerk. Niet alles verdween: in de toren hangt een klok uit 1546, gegoten door Frans Hatiser. Ook een 17de-eeuwse preekstoel, doophek en herenbanken bleven bewaard.
Na de bouw bleef de klok uit 1546 in gebruik. Ook de 17de-eeuwse preekstoel, het doophek en de herenbanken kregen een plaats in het nieuwe gebouw.
1830: aansluiting op de Groningerstraatweg
Ten zuiden van het dorp werd de oude Zwarteweg in 1830 onderdeel van de verharde route naar Groningen. Daardoor werd Rijperkerk beter bereikbaar vanuit Leeuwarden en vanuit de dorpen verder naar het oosten.
1840: slechts 331 inwoners
In 1840 telde Rijperkerk ongeveer 331 inwoners. De boerderijen en huizen stonden verspreid bij de kerk, de weg en de omliggende landerijen.
1826: een kleine arbeiderswoning
Aan de Nieuwlandsweg staat een arbeiderswoning met een kleine schuur uit 1826. Het woon- en werkgedeelte lagen onder hetzelfde dak. Het huis is een tastbaar spoor van gezinnen die niet op een grote boerderij of buitenplaats woonden.
1858: een molen moest het lage land drooghouden
In 1858 werd de Ypeymolen gebouwd. Dit was geen korenmolen maar een poldermolen: hij pompte overtollig water uit het lage land, zodat de weilanden bruikbaar bleven.
Molen rond 1850.
1895: twintig woningen voor ouderen
Aan de Swarteweisein kwam in 1895 een langgerekt gebouw met twintig kleine woningen. Het werd betaald uit de nalatenschap van Age Looxma Ypey en was bestemd voor ouderen. De woningen staan bekend als de twintig kamertjes.
De geschiedenis van zulke woningen hoort bij armenzorg en ouderenzorg.
Ten noorden van Rijperkerk ligt Wijns, aan de Dokkumer Ee.
1543: Rijperkerkers en hun land
Sicko Barens woonde in 1543 op Bockema Saete. Jacob Dirkszoon betaalde viereneenhalve gouden florijn voor hooiland. Verder werd bij het kerkhof een boerenplaats genoemd waaruit jaarlijks zeven gouden florijn kwam. De pachters en hun land in Rijperkerk in de 16de eeuw.
De pachters en hun land in Rijperkerk in de 16de eeuw
Vijversburg: van buitenhuis naar landgoed
Pieter van der Geest liet in de 17de eeuw een buitenhuis met omgrachte tuin aanleggen. Nicolaas Ypey en Baudina Looxma gingen in 1843 op Vijversburg wonen. Ypey breidde het park uit en hield zich bezig met de ontginning van natte grond en heide.
Een zakelijk dagboek uit 1843 beschrijft een lading bomen voor Toutenburg. In 1844 schreef Doeke Wijgers Hellema over de jeugdherinneringen van een vroegere leerling uit Rijperkerk. Bomen voor Toutenburg en de herinnering aan 1795 in Rijperkerk in de 19de eeuw.
Bomen voor Toutenburg en de herinnering aan 1795 in Rijperkerk in de 19de eeuw
Wat is nog zichtbaar?
- Vijversburg en delen van het park
- De kerk met de klok uit 1546
- De oude Zwarteweg
- De arbeiderswoning uit 1826
- De Ypeymolen uit 1858
Wilt u reageren?
Kent u een verhaal over een boer, molenaar, schipper, schoolmeester of andere inwoner van Rijperkerk? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Rijperkerk
Rijperkerk (Ryptsjerk)
Een Friese poldermolen rond 1850.
In de omgeving
Meer over het dagelijks leven
Documentatie
Aanvullende verhalen en plaatsen
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Boerenerf rond 1700.
Hooioogst rond 1710.
Veer rond 1725.
Meer verhalen en plaatsen