Rijperkerk in de 19de eeuw

In 1840 telde Rijperkerk ongeveer 331 inwoners. Het dorp lag tussen boerderijen en weilanden aan de Zwarteweg, die vanuit Leeuwarden naar het oosten liep. Er waren kleine arbeiderswoningen naast grote boerderijen en de buitenplaats Vijversburg. De huisvesting en de landerijen zagen er voor arbeiders anders uit dan voor de eigenaren.

1808: een koopman koopt Vijversburg

Age Binses Looxma kocht in 1808 het buitenverblijf Vijversburg. In het koopcontract werden een fraaie tuin, grachten en vruchtbomen beschreven. Hij woonde als koopman in Leeuwarden, waar hij pakhuizen had. De buitenplaats lag dicht genoeg bij de stad om erheen te reizen.

Militairen rond 1800.

1812: Gerke schrijft vanuit een hospitaal in Frankrijk

Gerke Keimpes Veenstra uit Rijperkerk zat tijdens de Napoleontische oorlogen in het militaire hospitaal van Boulogne in Frankrijk. In een brief aan zijn ouders vertelde hij hoe hij herstelde van een wond aan zijn borst. Hij was blij dat hij weer at, maar had na zijn herstel vaak honger.

Gerke kreeg wittebrood, vlees, brij, pruimen en witte bonen. Hij beschreef bedden, schone hemden die wekelijks werden uitgereikt en een dokter die elke ochtend langskwam. Er waren warme kachels en hij kon er rode wijn krijgen. In dezelfde brief schreef hij dat het afscheid van zijn ouders hem zwaar viel. De brief is later afgedrukt en is in die uitgave te lezen. De gepubliceerde brief van Gerke Keimpes Veenstra (pagina 27) bevat zijn eigen beschrijving.

Gerke keerde nooit naar Rijperkerk terug. In 1811 was hij in dienst als matroos bij de Franse vloot, bij de 17de equipage, 5de compagnie. Op 1 september 1813 stierf hij aan koorts in militair hospitaal nummer 3 in Dantzig. Zijn overlijdensakte werd pas op 3 april 1829 ingeschreven, bijna zestien jaar na zijn overlijden. De datum van die inschrijving is dus niet zijn sterfdag.

1826: een kleine arbeiderswoning

Aan de Nieuwlandsweg staat een huis met een kleine schuur uit 1826. Hier lagen wonen en werken onder één dak. In zo'n huis was minder ruimte dan op de buitenplaats van de familie Ypey.

1830: de nieuwe straatweg

De verbinding over de Zwarteweg werd in 1830 naar Groningen doorgetrokken als Groningerstraatweg. Karren en reizigers kwamen hierdoor langs een doorgaande route; onderweg konden zij vee en goederen naar de stad vervoeren.

1838: vuur in de richting van Rijperkerk

Doeke Wijgers Hellema schreef in 1838 dat hij vanaf zijn woonplaats een grote brand in de richting van Rijperkerk had gezien. Hij dacht aan een boerderijbrand, maar wist toen niet wat er precies in brand stond. Dit is daarom geen bevestigde brand van een boerderij in Rijperkerk.

1843: bomen per schip naar Toutenburg

Op 28 december 1843 vervoerde schipper Minne Ykes een lading bomen van de boomkwekerij Wijbren Krijns & Co. in Joure naar Toutenburg bij Rijperkerk. De vracht kostte vier gulden. De bomen waren bestemd voor Johanna Lewe van Aduard, weduwe van Johannes Galenus baron van Sytzama en eigenaresse van Toutenburg. De bestelling liep via tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard. De zakelijke dagboekaantekening van de kwekerij luidt:

De aantekening noemt geen boomsoorten en vermeldt niet wie de bomen op Toutenburg plantte.

1843-1844: een dokter trekt naar het buiten

Baudina Looxma trouwde in 1828 met de arts Nicolaas Ypey. In 1843 gingen zij op Vijversburg wonen. Een jaar later lieten zij het woonhuis vernieuwen en de tuin uitbreiden. Lucas Pieters Roodbaard werkte aan het ontwerp van het park met slingerpaden en water.

1844: een vroegere leerling uit Rijperkerk herinnert zich 1795

In december 1844 ontmoette dagboekschrijver Doeke Wijgers Hellema de predikant W. Mebius, die als jongen bij hem had geleerd. Zijn vader was in 1795 predikant in Rijperkerk en werd tijdens de Bataafse omwenteling lid van het provinciebestuur. Daarom kreeg zijn zoon elders onderwijs, onder meer Latijn, bij Hellema. Bij hun ontmoeting herinnerde Mebius zich nog dat in die tijd een wachtmeester van de dragonders veertien dagen bij zijn leermeester in huis had gewoond. Hellema herinnerde zich de militair wel, maar niet meer dat dit tijdens het verblijf van Mebius was gebeurd.

De soldaat was ingekwartierd in het huis van Hellema, niet in Rijperkerk. Hellema schreef deze herinnering in 1844 op, bijna vijftig jaar na de gebeurtenis.

De heer van Swarteweisein en de arbeiders

Nicolaas Ypey hield zich niet alleen bezig met de tuin bij zijn huis. Hij liet nat land inpolderen en begon in 1849 met het ontginnen van de Bergumerheide. Voor het graven, droogmaken, aanleggen van wegen en bewerken van die grond waren arbeiders nodig. Koning Willem III bezocht de ontginning in 1852. Ypey overleed in 1869 op Vijversburg.

Hooioogst rond 1800.

1858: de Ypeymolen

De in 1858 gebouwde Ypeymolen was een poldermolen. Hij hield het lage grasland droog door water weg te malen. Boeren waren voor de bruikbaarheid van hun weilanden afhankelijk van de afwatering.

Molen rond 1850.

1892-1895: twintig woningen voor arme echtparen

Age Looxma Ypeij overleed in 1892. Hij bepaalde in zijn testament dat er twintig kleine woningen moesten worden gebouwd voor behoeftige oudere echtparen uit Rijperkerk, Tietjerk en Hardegarijp. De bewoners kregen gratis huisvesting, kostgeld en een moestuintje. Het gebouw verrees in de jaren 1890 en staat nog naast Vijversburg. Het bezit van de familie bestond ook uit boerderijen die door een stichting moesten worden beheerd.

Wat is nog zichtbaar?

Het park van Vijversburg, de oude landhuislocatie, de arbeiderswoning aan de Nieuwlandsweg en de Ypeymolen herinneren aan het wonen en werken in het 19de-eeuwse Rijperkerk.

Andere perioden

Geschiedenis van Rijperkerk

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.