Giekerk in de 19de eeuw

Toen en Toen ..

Giekerk, tegenwoordig Gytsjerk, was in de 19de eeuw een dorp met boeren, landarbeiders, schoolkinderen en kleine werkplaatsen. Kinderen gingen lange tijd alleen in de winter naar school. Tegen het einde van de eeuw veranderde de zuivelproductie door de komst van de stoomzuivelfabriek.

1818: kritiek op de schoolmeester

Marten Harmens Holwerda gaf vanaf 1797 onderwijs in Giekerk. Hij was in de zomer timmerman en gaf in de winter les. Daarnaast verdiende hij aan de verhuur van het schoolland. Schoolopziener Nieubuur Ferf bezocht de school en schreef in 1818 over de meester:

De man is welwillend, maar onkundig en ongeschikt

Ook de ouders en de kinderen werden in het conflict betrokken. De schoolopziener wilde dat de lessen verbeterden en niet alleen in de winter werden gegeven. In 1822 kreeg Holwerda een lesverbod. De jonge ondermeester Paulus Berends van der Meer moest de lessen overnemen. Hij kreeg kost en inwoning en twee gulden per maand van Holwerda, maar de betaling leverde telkens ruzie op. Van der Meer vertrok vervolgens tijdelijk naar Oenkerk.

Onderwijs rond 1800.

Wat kostte onderwijs?

Holwerda ontving volgens de overgeleverde schoolgeschiedenis jaarlijks ongeveer 165 gulden uit de verhuur van schoolland en 100 gulden van de kerk. Elke winter betaalden ouders bovendien 60 cent schoolgeld per kind. Niet ieder gezin kon dit gemakkelijk missen. Kinderen uit arme arbeidersgezinnen kwamen daardoor minder vaak naar school dan kinderen uit meer welgestelde gezinnen. De beschrijving van hun afwezigheid is een algemeen patroon uit deze periode; hoeveel Giekerker kinderen precies om geldredenen thuisbleven, weten we niet.

1836: ook in de zomer naar school

Holwerda legde per 1 januari 1836 zijn werk neer, met de toezegging van 100 gulden pensioen per jaar. Sipke Deddes Wijbenga nam de lessen tijdelijk over. Op 1 juli 1836 begon Jan Teakes Jansma als hoofdmeester. Vanaf dat jaar was Giekerk geen winterschool meer: kinderen konden nu ook in de zomer les krijgen.

In de zomer van 1846 gingen ongeveer veertig leerlingen naar school; in de winter ongeveer vijftig. Het verschil past bij een dorp waar kinderen in het drukke landbouwseizoen thuis ook nodig konden zijn, maar uit de telling alleen valt niet op te maken waarom elk kind ontbrak. De school verhuisde in 1863 naar een plaats dichter bij het dorpscentrum, waar de bebouwing langs de nieuwe weg toenam.

Onderwijs rond 1850.

1828: een boerderij brandt na onweer af

Op de avond van 8 juli 1828 brak tijdens een onweer een brand uit op een boerderij in Giekerk. Doeke Wijgers Hellema schreef de volgende dag in zijn dagboek dat hij de brand niet zelf van dichtbij had gezien. Vanuit de omgeving van Wirdum werd de hemel rood van de vuurzee. Aanvankelijk kende hij de precieze plaats niet. Het gebeurde werd later bevestigd: het was een boerderij bij Giekerk. Het woonhuis, de landbouwgereedschappen en de inboedel gingen verloren. De bewoners kwamen levend naar buiten.

de lucht daar van rood was

Hellema beschreef de rode hemel die op grote afstand zichtbaar was. De boerderij was verzekerd bij een verzekeraar in Woudsend. Het dagboek geeft geen namen van de bewoners en geen overzicht van hun verdere lotgevallen.

Keuken rond 1800.

Het uitgebreide verhaal over de boerderijbrand van 1828 geeft de aantekeningen van Hellema in hun oorspronkelijke volgorde weer. Hij hoorde de berichten vanuit Wirdum en bevestigde pas dagen later waar het had gebrand.

Uitgebreide verhaal over de boerderijbrand van 1828

1829: nog twee boerderijbranden

Een jaar later werden in Giekerk kort na elkaar opnieuw boerderijen door brand getroffen. Op 19 oktober 1829 noteerde Hellema dat op de zestiende een boerderij met vee, hooi en graan was afgebrand. In zijn latere aantekening schreef hij dat in de nacht van 18 op 19 oktober nog een boerderij was afgebrand. Er werd gezegd dat bij die tweede brand onder andere hooi, graan en dertien stuks rundvee verloren waren gegaan, terwijl zeventien dieren mogelijk waren gered. Hellema schreef nadrukkelijk dat hij nog geen nauwkeurig bericht had ontvangen. Deze aantallen zijn dus niet zeker.

De branden brachten niet alleen de huizen in gevaar. Voor boerengezinnen stonden ook hun vee, gereedschappen en de wintervoorraad op het spel.

1861-1867: betere wegen en een nieuwe school

In 1861 kwam de kunstweg door de Trynwâlden gereed. Twee jaar later verhuisde de school naar een plek dichter bij het nieuwe middelpunt van Giekerk. Het oude dorp was gegroeid naar de verkeersweg. Zo werden de dagelijkse routes van kinderen en ouders anders.

In 1867 werd de onverharde verbinding van Leeuwarden via Lekkum en Miedum verbeterd voor rijtuigen. Bij het riviertje de Murk kwam een brug. Waar bewoners en kooplieden eerder rekening moesten houden met modderige paden, werd het verkeer naar Giekerk beter bereikbaar voor wagens. In 1872 werd nog om een wegverbinding naar het tolhek verzocht.

Landschap rond 1800.

Meer dan landbouw alleen

Naast boeren en knechten werkten in Giekerk kleine ambachtslieden, herbergiers en schoolpersoneel. Kinderen gingen voor 1836 in hoofdzaak in de winter naar school. Meester Holwerda was in de zomer timmerman; hulponderwijzers moesten soms bij hem in huis wonen. Met de regelmatige lessen vanaf 1836 kregen ook kinderen buiten de winter les.

1896: boeren beginnen samen een melkfabriek

In 1896 richtten vijftien boeren uit de Trynwâlden een coöperatieve stoomzuivelfabriek op. Samen investeren betekende dat niet iedere boer afzonderlijk de machines voor boter- en kaasproductie hoefde aan te schaffen. De fabriek kwam aan de weg naar Dokkum, bij een uitloper van de Riid. Voor het complex wordt een bouwbedrag van 80.000 gulden genoemd. Elektrische verlichting was er al vanaf de opening, ongewoon voor een Friese melkfabriek in die tijd.

Naast het werk in de fabriek veranderde ook de omgeving. Er kwam een directeurswoning en rond 1900 werden arbeiderswoningen gebouwd. Boeren leverden melk aan een gezamenlijk bedrijf, terwijl mensen uit de omgeving werk vonden bij de verwerking. De overgeleverde beschrijvingen noemen de oprichting en de gebouwen, maar geven geen volledige lijst van het personeel of hun lonen.

Zuivelbereiding rond 1850.

Wat is nog zichtbaar?

Het complex van de voormalige stoomzuivelfabriek Trynwâlden aan de Rinia van Nautaweg.
De directeurswoning en de arbeiderswoningen die bij de fabriek zijn gebouwd.
Het vroegere dorpscentrum rond de Canterlandseweg en de Martinuskerk.