Giekerk door de eeuwen heen

Giekerk, tegenwoordig Gytsjerk, ligt in de Trynwâlden tussen Oenkerk en de weg naar Leeuwarden. Het oude dorp lag rond Giekerkerhoek aan de westzijde van de huidige woonplaats. Langs de wegen lagen kleine boerderijen, arbeiderswoningen en enkele grotere huizen. Giekerk was vooral een dorp van boerengezinnen en mensen die werkten voor de landbouw, geen grote markt- of handelsplaats.

Boeren, arbeiders en enkele rijke families

De meeste dorpsbewoners leefden in en om het boerenbedrijf. Gezinsleden melkten koeien, maaiden gras, hielpen bij de hooioogst, verwerkten melk en hielden huizen en erven in bedrijf. Landarbeiders en dienstboden waren afhankelijk van werk bij andere gezinnen. Daarnaast waren er onderwijzers en ambachtslieden. Welgestelde families bezaten buitenplaatsen en land, maar Giekerk was minder een dorp van landjonkers dan het naburige Oenkerk en Oudkerk.

De oudere bebouwing was verspreid. De Giekerkerhoek bij de kerk vormde een oude kern; geleidelijk kwamen er meer huizen bij de doorgaande weg. Kleine boerderijen lagen dichter bij de dagelijkse werkplaatsen van de bewoners dan bij een centraal dorpsplein.

Boerenerf rond 1715.

Wegen, water en vervoer

Giekerk lag aan wegen door de Trynwâlden, tussen Leeuwarden en dorpen als Oenkerk en Oudkerk. Naar de laaggelegen hooilanden liepen paden; langs de Kooiweg lag al in 1618 een eendenkooi. Ten zuiden van het dorp liggen waterlopen, waaronder het riviertje de Murk en de Riid. Het water was belangrijk voor de afvoer uit de landerijen en voor plaatselijk vervoer.

Giekerk in de 17de eeuw

In 1861 kwam de verbeterde doorgaande weg door de Trynwâlden gereed. In 1867 werd ook de verbinding via Miedum richting Leeuwarden voor rijtuigen verbeterd en kwam er een brug bij de Murk. Boeren en handelaren konden hun goederen daardoor gemakkelijker over de weg vervoeren.

Giekerk in de 19de eeuw

Landschap rond 1800.

Kinderen en onderwijs

In 1580 werkte Sipke Sigersz als schoolmeester. Hij kreeg deels grond en een woning voor zijn werk. In de 18de eeuw verdienden schoolmeesters vaak ook geld met andere werkzaamheden. Giekerk hield in de 19de eeuw lang vast aan een winterschool: kinderen kregen vooral les wanneer het werk op het land minder tijd vroeg. Vanaf 1836 kwam er het hele jaar onderwijs. In 1846 gingen ongeveer veertig kinderen in de zomer en ruim vijftig in de winter naar school.

Giekerk in de 18de eeuw

Een van de opvallendste schoolverhalen gaat over meester Holwerda, die in de zomer timmerde en weinig wilde veranderen aan zijn manier van lesgeven. Een ondermeester die beter onderwijs moest geven, kreeg zelfs ouders tegen zich. In Giekerk in de 19de eeuw staat hoe dat conflict verliep.

Giekerk in de 16de eeuw

Boeren en gezinnen leefden tussen de hogere zandrug en de hooilanden. De schoolmeester kreeg in 1580 grond en een woning om zichzelf te kunnen onderhouden. Giekerk in de 16de eeuw beschrijft zijn inkomen en het werk op het land.

Giekerk in de 16de eeuw

Giekerk in de 17de eeuw

In 1645 werden vijf minderjarige kinderen genoemd bij de boedelinventaris van het gezin van schoolmeester Rommert Joannes. Ook eendenkooien, hooiland en de oude Kooiweg hoorden bij het werk buiten het dorp. Giekerk in de 17de eeuw volgt dit gezin en het dorpsleven.

Giekerk in de 18de eeuw

Het dagelijkse werk draaide om vee, melk, eten, linnengoed en kleding. Armenzorg kocht in 1757 aardappelen voor behoeftige inwoners. Veel nauwkeurige beschrijvingen van huishoudens komen uit aangiften bij de baljuw, waarin getuigen uitlegden welke spullen verdwenen en waar ze lagen. Giekerk in de 18de eeuw biedt het bredere verhaal; de afzonderlijke verhalen staan bijeen in het overzicht.

In 1736 speelde bij Giekerk ook de terugvondst van een zwartbont rund dat in Hardegarijp was verdwenen. Het dier werd herkend aan zijn kenmerken. Zulke veezaken konden mensen uit verschillende dorpen bij elkaar brengen.

Wasdag rond 1715.

Giekerk in de 19de eeuw

Het dorp kreeg betere wegen, een nieuwe school en tegen het eind van de eeuw de coöperatieve stoomzuivelfabriek Trynwâlden (1896), opgezet door vijftien boeren. Een dagboek beschrijft de angstige dagen na de boerderijbrand van 1828 en de berichten die pas later zeker werden. Giekerk in de 19de eeuw behandelt de branden, het onderwijs, het vervoer en de zuivelfabriek.

Wat is nog zichtbaar?

Het oude gebied Giekerkerhoek, westelijk van de huidige dorpskern.
De Kooiweg naar de lagere hooilanden en de oude wegverbindingen richting Leeuwarden.
De voormalige zuivelfabriek Trynwâlden uit 1896, met de directeurswoning en arbeiderswoningen aan de Rinia van Nautaweg.