Wijns aan de Dokkumer Ee

Wijns (tegenwoordig ook Wyns) is een klein dorp op een terp aan de Dokkumer Ee, tussen Leeuwarden en Dokkum. Aan de Ee lagen de aanlegplaatsen en de herbergen. Op de terp stonden de kerk en enkele woningen. Daarbuiten lagen boerderijen en arbeidershuizen verspreid in het weiland.

De Ee was voor Wijns een doorgaande vaarroute. Trekschuiten en andere schepen voeren tussen Leeuwarden en Dokkum langs het dorp. Over land liep een weg door de mieden, de lage hooilanden, naar Oenkerk en Oudkerk. Die weg was vooral in de zomer bruikbaar. Wie de overkant van de Ee moest bereiken, was aangewezen op een overzetboot.

Een klein dorp tussen water en weiland

Halverwege de 19de eeuw telde Wijns volgens een aardrijkskundige beschrijving 23 huizen en ongeveer 130 inwoners. De mensen leefden vooral van veeteelt en landbouw. Bij de kerk stonden de school en het huis van de onderwijzer. De dorpsherbergen verdienden ook aan schippers en reizigers. In dezelfde beschrijving wordt een school met 45 leerlingen genoemd.

Wijns in de 19de eeuw

De bewoners gingen niet allemaal naar dezelfde kerk. De oude beschrijving telt naast de hervormde meerderheid acht doopsgezinden en vijf katholieken. Doopsgezinden gingen voor hun godsdienstige bijeenkomsten naar Warga; de katholieken vielen onder Leeuwarden.

Land, school en werk in de 16de en 17de eeuw

In 1543 waren bij de kerk en pastorie akkers, hooilanden en veenpercelen in gebruik. Een van de stukken veenland mat 27 pondematen (ongeveer tien hectare). De landerijen lagen onder meer aan de Heerweg, bij het Dongiemeer en het Wijlaardermeer en langs de Ee. Een van de inkomsten bestond uit een Leeuwarder brood met boter dat om de drie weken moest worden geleverd.

Wijns in de 16de eeuw

In 1580 werkte Harper Jarichzoon als schoolmeester in Wijns. Hij was ook koster en voorzanger en ontving ongeveer twaalf goudguldens per jaar, naast het gebruik van kleine stukken land. In 1668 bedroeg het jaarloon van een onderwijzer 37 gulden. De school lag vlak bij de kerk. Wijns in de 16de eeuw behandelt zijn loon en land, en Wijns in de 17de eeuw het werk van schoolmeesters en schippers.

Wijns in de 17de eeuw

De 18de eeuw: rijke boeren, kleine beroepen en de herberg

In 1749 woonde Jelle Thomas op de boerenplaatsen Rhala en Bottema. Hij werd als zeer welgesteld aangeslagen. Schoenmaker Pieter Dirks had een groot gezin. Hij werkte in 1768 als herbergier en gebruikte in 1778 ook een boerenplaats. Waar zijn herberg precies stond, is niet bekend.

Wijns in de 18de eeuw

Een andere inwoner was Trijntje Minnes. De 29-jarige weduwe reisde in 1764 zelf naar Leeuwarden, op zoek naar haar verdwenen koperen ketel. Boer Palle Pijtters ontdekte rond Kerstmis 1768 dat een buidel met 280 carolusguldens uit zijn kamer was verdwenen. Wijns in de 18de eeuw behandelt het dorp, het werk en deze gebeurtenissen uitvoeriger. De volledige zaken staan bij de verhalen uit Wijns in de 18de eeuw.

De 19de eeuw: een overzet, school en dorpsherberg

Wijns bleef klein, maar reizigers maakten veel gebruik van de Dokkumer Ee. Antje Jelles van der Meulen was in 1832 kasteleinse. In 1836 kreeg het dorp een nieuwe school met onderwijzerswoning. Haar man Klaas Aukes de Boer werd in 1839 als herbergier genoemd in een advertentie voor een openbare verkoop in zijn huis. De reiziger Jacobus Craandijk beschreef in zijn boek uit 1876 hoe een jonge vrouw hem met een schuitje naar Wijns bracht. Hij zag kinderen bij een schaap en de zwaluwen boven de weilanden.

Arend de Jong schreef op 14 februari 1899 in zijn dagboek over Friese voordrachten in een overvolle herbergzaal. Daarna werd gedanst tot na middernacht. In Wijns in de 19de eeuw staan Craandijks waarnemingen en Arends eigen verslag uitgebreider.

Wat is nog zichtbaar?

• De terp en de Sint-Vituskerk, die rond 1200 werd gebouwd.
• De Dokkumer Ee en de ligging van het dorp aan de vaarroute.
• De 18de-eeuwse kop-hals-rompboerderij aan Wyns 28, die rond 1860 werd verbouwd.
• De Wynsermolen uit 1871, die de Wynserpolder bemaalde.
• Het oude herberggebouw aan het water, later bekend als De Winze, dat aan de vroegere vaarverbinding herinnert.