Wijns in de 19de eeuw

Aan het begin van de 19de eeuw lag Wijns tussen de kleiweiden, aan de Dokkumer Ee. Rond 1840 telde een toenmalige beschrijving ongeveer 23 huizen en 130 inwoners. Het was een klein dorp met boerderijen, een school en herbergen bij het water. Voor reizigers waren een schuit en een overzet vaak nuttiger dan een lange tocht over land.

De weg langs de huizen was ook een weg door landbouwgebied. Boeren verdienden hun brood met melkvee, hooien en het verkopen van producten; anderen werkten als knecht, meid of in een klein beroep. Naar Leeuwarden reisde men over de weg of via de Ee.

Scheepvaart rond 1890.

Craandijk bij Wijns - beschreven in 1876

De reiziger Jacobus Craandijk kwam te voet uit de richting van Britsum. Omdat het voetpad ophield, stak hij een weide over en bereikte een boerderij. De boerin bood hem thee aan. Zij schonk de kleine kopjes tot de rand vol en voegde melk uit een kom toe met een zilveren familielepel. Hij kreeg ook kandij. Nadat hij zijn kopje had omgekeerd om aan te geven dat hij genoeg had, zette zij het weer recht en schonk opnieuw in. Dit gebeurde vóór Wijns, aan de andere kant van het water.

Na de Stienzer vaart moest hij nog over de Dokkumer Ee. Bij Wijns riep hij naar de overkant. Een jonge vrouw kwam met een schuitje aanvaren. Craandijk schreef:

De vrouw bracht hem aan de overzijde. De naam van deze veervrouw schreef Craandijk niet op. Hij beschreef daarna de huizen rond de terp, het kerkje, de iepen en een paar kinderen die bij de wegsloot op een schaap pasten. Zwaluwen vlogen hoog boven de weilanden. Hij rustte een ogenblik, maar moest nog verder naar Oenkerk om voor de nacht een herberg te vinden.

Die tweede woorden zijn zijn indruk van Wijns in de avondzon. Zijn reisverslag verscheen in 1876; de precieze datum van de wandeling is onbekend. Craandijks eerdere bezoek aan Britsum staat op een afzonderlijke pagina. Hij wandelde vanuit die omgeving verder naar Wijns.

Veer rond 1850.

De school van Wijns

De onderwijzer Anske Koopmans gaf na 1819 tijdelijk les. Hij verdiende zo weinig dat hij pas na vier jaar een toeslag en een geringe loonsverhoging kreeg. Omdat het oude schoolhuis onbewoonbaar was en hij niet langer in een ongezonde school wilde werken, vertrok hij in 1829 naar Oudebildtzijl.

De zestienjarige Ritske Tjeerds Velstra kreeg daarna voorlopig de school onder zijn hoede. Hij behaalde in 1830 een hogere onderwijsbevoegdheid, maar vertrok in 1833 naar een beter betaalde betrekking in Lekkum. Zijn opvolger Klaas de Jong wilde in 1839 eerst naar Suawoude vertrekken. Toen bewoners van Wijns hem vroegen te blijven, zag hij daarvan af. Hij bleef tot zijn pensioen in 1875 voor de klas.

In 1836 werd voor 1.350 gulden een nieuwe school met onderwijzerswoning gebouwd. In 1883 werden de gebouwen verbouwd. De gemeente nam de school en de woning in 1888 volledig over.

Onderwijs rond 1850.

1832-1839: Antje en Klaas in de herberg

In 1832 woonde in Wijns Antje Jelles van der Meulen. Haar beroep was kasteleinse. In een notariële akte van 12 maart 1833 staat zij als echtgenote van Klaas Aukes de Boer. Zij verkochten toen samen met familieleden onroerend goed in Oudkerk.

Op 18 oktober 1839 verscheen in de Leeuwarder Courant een advertentie voor een openbare verkoop in Wijns. Belangstellenden moesten op dinsdag 29 oktober om één uur 's middags naar het huis van 'Klaas A. de Boer, herbergier te Wijns' komen. Daar zou notaris G. Wilhelmij goederen bij opbod aanbieden. Voor deze verkoop was de herberg dus ook een ontmoetingsplaats voor kopers en verkopers.

De latere plaatsgeschiedenis verbindt de herberg aan het water, op de plaats van het huidige De Winze, met Antje. Het krantenbericht van 1839 vermeldt niet bij welk tegenwoordig huisnummer Klaas zijn herberg dreef.

14 februari 1899: een avond in de dorpsherberg

Arend de Jong, geboren in Wijns op 22 november 1878, hield vanaf zijn tiende een dagboek bij. Op 14 februari 1899 bezocht hij een voordrachtavond in de herberg van O.G. Dijkstra. De Friese sprekers H. Rozenga en S. Molenaar traden op in een overvolle zaal. Ze brachten negen nummers en daarna nog een toegift, Oept en Kekke. Arend schreef:

Na de voordrachten werd er gedanst. Veel bezoekers vertrokken pas lang na middernacht. De volledige dagboekaantekening van 14 februari 1899 staat afgedrukt in de geschiedenis van de dorpsherberg (p. 37).

Herberg rond 1800.

Wat is nog zichtbaar?

• De terp met de oude huizen en kerk van Wijns.
• De Dokkumer Ee, waar Craandijk zich liet overzetten.
• De vroegere herberg aan het water, nu bekend als De Winze.
• De boerderij Wyns 28 uit het midden van de 18de eeuw, later verbouwd.
• De Wynsermolen uit 1871, gebouwd voor de ontwatering van de Wynserpolder.

Verhalen van bewoners

• Verhalen uit Wijns
• Verklaringen uit de informatieboeken