Jacobus Craandijk in Britsum in 1876

Craandijk bezoekt Britsum, 1876

Na Cornjum liep Jacobus Craandijk in 1876 naar Britsum. Zijn aandacht ging vooral uit naar de grote terp, oude verhalen over Britsenburg en de veranderde kerk. Hieronder staat een hertaling die dicht bij zijn verslag blijft.

De hoge terp

Craandijk kwam vanuit Cornjum naar Britsum. De grote terp was hem vooraf sterk aanbevolen en stelde hem niet teleur. Vanaf de glooiende hoogte had hij een ruim uitzicht over de omliggende velden en dorpen. Volgens hem had Britsum in het verleden meer opvallende gebouwen en verhalen gehad dan er in 1876 nog te zien waren.

Het verhaal van Britsenburg

Craandijk nam een oud verhaal van geschiedschrijver Pierius Winsemius door. Volgens dat verhaal waren bij Britsum fundamenten gevonden van een oude burcht, Britsenburg. Een opgegraven steen zou de naam van die burcht hebben gedragen.

Bij de fundamenten van een oude kapel zouden bovendien vier grafstenen zijn gevonden. Ze werden toegeschreven aan Britsanus Joulsma en zijn broers Ilste, Jeltze en Hotze. De vier mannen zouden Friesland hebben verdedigd tegen de Noormannen. Voor Britsanus, Ilste en Jeltze werden de sterfjaren 992, 993 en 998 opgegeven.

Over de vierde broer, Hotze, bestond volgens Schotanus nog een ander verhaal. De Noormannen zouden vanwege hem Uitgong hebben verwoest, een toen bloeiende handelsplaats aan de Middelzee.

Waarom Craandijk het verhaal niet vertrouwde

Craandijk kon vondsten die eeuwen vóór zijn bezoek waren gemeld niet meer zelf controleren. Hij vond vooral verdacht dat bij één ontdekking bijna alles aanwezig leek wat nodig was om het verhaal compleet te maken: fundamenten, namen, jaartallen en passende grafopschriften.

Daar kwam een probleem met de vorm van de opschriften bij. Op de grafsteen van Britsanus zou een Latijnse tekst hebben gestaan. Dat vond Craandijk voor de vermeende ouderdom nog voorstelbaar. De drie andere zerken zouden echter Nederlandse verzen en Arabische cijfers hebben gedragen. Die combinatie vond hij niet passen bij graven uit de 10de eeuw. Hij hield nog open dat een latere schrijver de tekst misschien verkeerd had weergegeven.

Een ander onderdeel maakte hem nog wantrouwiger: bij Britsanus zou ook het lichaam zijn gevonden en dat zou negen en een halve voet lang zijn geweest. Craandijk besloot daarom achter het hele verhaal van Britsenburg en de vier broers "een bescheiden vraagteeken" te zetten.

De kerk was sterk veranderd

Dat Britsum een oud dorp was, betwijfelde Craandijk niet. Aan de kerk kon hij de hoge ouderdom volgens hem alleen nauwelijks meer aflezen. Er waren nieuwe ramen geplaatst. Een laag die hij "portland" noemde - een moderne cementachtige afwerking - bedekte zowel oud als nieuw muurwerk. Ook vond hij het jammer dat de bomen rond de kerk waren gekapt.

Verdwenen stinzen en Lettingastate

Craandijk schreef dat vroeger een groot aantal stinzen rond Britsum had gestaan en dat ze in 1876 allemaal verdwenen waren. Ten westen van het dorp, bij de voormalige zeedijk, had Lettingastate gestaan. Hij vermeldde dat Menno van Coehoorn daar in 1641 was geboren en dat de state tot het einde van de 18de eeuw had bestaan.

Het grote en welvarende Stiens lag vlakbij. Craandijk noemde het het belangrijkste dorp van Leeuwarderadeel en schreef dat er ongeveer 2.000 mensen woonden. Toch ging hij er niet heen, omdat Stiens hem te ver van zijn route naar Dantumadeel zou brengen.

Een voetpad dat in het weiland ophield

Op zijn kaart stond eerst een verharde weg en daarna een voetpad. In werkelijkheid liep dat voetpad inderdaad kronkelend door het kleiland en hield het vervolgens midden in een weiland op. Craandijk liep verder over het land en bereikte een boerderij. Daar moest iemand hem over de Stienservaart zetten.

Thee voordat hij werd overgezet

Voordat hij vertrok kreeg hij in de boerderij thee aangeboden. Craandijk beschreef het Friese gebruik uitvoerig. De kopjes waren zeer klein, maar volgens hem niet uit zuinigheid: de boerin vulde kopje én schoteltje bijna tot de rand. Voor melk bleef nauwelijks ruimte over. Die melk werd met een zilveren lepel uit een kom geschept; Craandijk merkte op dat de lepel een familiestuk was. Bij de thee hoorde een klont kandij.

Na de tweede ronde draaide hij zijn kopje om. Daarmee gaf hij aan genoeg te hebben gehad. De boerin draaide het kopje weer rechtop en schonk hem uit beleefdheid nog één keer in. Craandijk zag daarin een botsing én een evenwicht tussen bescheidenheid van de gast en gastvrijheid van de boerin.

Over de Stienservaart

Daarna werd hij over de Stienservaart gezet. Aan de overzijde vervolgde hij zijn weg richting Wijns en de Dokkumer Ee. Daarmee liet hij Britsum achter zich.