Jacobus Craandijk in Cornjum in 1876

Craandijk wandelt door Cornjum, 1876

Jacobus Craandijk liep in 1876 vanuit Jelsum naar Cornjum. Zijn verslag is een ooggetuigenbeschrijving van het dorp, het werk op het land en Martenastate. Hieronder staat een hertaling die dicht bij zijn tekst blijft.

Van Jelsum naar Cornjum

Van Jelsum naar Cornjum was het hemelsbreed maar een korte afstand. Craandijk schreef dat de weg zich vanzelf wees, maar dat de wandeling toch langer duurde dan verwacht doordat de weg kronkelde. Vanuit Cornjum liep een lange vaart naar de Dokkumer Ee. Langs die vaart stonden enkele huizen. Aan de overzijde lagen de vruchtbare akkers van het Cornjumer Nieuwland.

Een vlag op het land: koolzaad dorsen

Op een akker zag Craandijk een hoge mast met een vlag. Eerst leek het bijna alsof er een dorpsfeest was, maar daarvoor waren er te weinig mensen en was het te stil. Toen hij dichterbij kwam zag hij wat er gebeurde. Een span paarden liep rond een paal en trok een groot, kegelvormig rolblok. Grote wagens stonden erbij en reden af en aan.

Het was de koolzaadoogst. Arbeiders legden de stengels met snelle handen op een groot zeildoek. Het zware rolblok dorsde het zaad uit de peulen. Daarna werden de lege stengels weggehaald. Er werd snel gewerkt omdat een regenbui veel schade aan het rijpe zaad kon veroorzaken.

Craandijk beschreef het dorsen van koolzaad als een feestelijk moment op boerderijen en in dorpen. Daarom wapperde de vlag. Knechts, meiden en dagloners werkten hard. Zij verwachtten volgens hem ook dat de jeneverfles niet werd gespaard. Omdat op veel boerderijen tegelijk moest worden geoogst, wilde een boer zijn dagloners graag tevreden houden. Craandijk voegde er kritisch aan toe dat bij zulke oogstfeesten veel geld werd verdiend, maar ook veel werd uitgegeven en soms meer dan geld verloren ging. Hij had gehoord dat dit gebruik al minder uitbundig begon te worden.

De kerk en de toegang tot Martenastate

De kerk stond tussen hoog opgesnoeide iepen. Craandijk wees de opvatting af dat het gebouw nog uit de 10de eeuw stamde. Omdat de kerk van baksteen was gebouwd, een vijfzijdig koor had en geen steunberen, dacht hij eerder aan de 13de eeuw.

Wat Cornjum voor hem vooral interessant maakte, was Martenastate. De state lag in dicht geboomte naast de kerk. Een lindenlaan bracht hem naar een stenen muur met een houten poort.

Het voorplein: oude stenen tussen bonen en struiken

Achter de poort lag een ruim voorplein met stallen en andere bijgebouwen. Craandijk vond het geheel enigszins verwilderd en vreemd. De muur had pilasters en versieringen. In de stallen zag hij eveneens oudere bouwonderdelen. Hij kreeg de indruk dat bij latere verbouwingen allerlei oude stenen opnieuw waren gebruikt.

Op verschillende lage plaatsen in muren en hoeken stonden stenen leeuwen met wapens. Volgens Craandijk hoorden die daar niet: zij leken afkomstig van een oudere of andere plaats in het gebouw. Het plein had nog statige oude bomen, maar was tegelijk deels verwilderd en deels als moestuin in gebruik. Met beeldhouwwerk versierde vazen stonden tussen de stambonen. Ook zag hij het restant van een berceau, een overdekte loofgang van begroeiing.

Het huis van buiten

Martenastate stond aan de zijkant van het voorplein. Craandijk vond dat de bekendheid van het huis vooral kwam door de familie Martena en door de vroegere verzameling familieportretten en andere voorwerpen, niet door de architectuur van het gebouw zelf. De voorgevel had boven de gewelfde kelders één woonverdieping met zes moderne ramen naast elkaar.

De overdekte zijingang, gedragen door bogen, vond hij wel bijzonder. Aan de kant van het binnenplein zag hij meer karakter: begroeide muren, een achtkantig torentje en de puntgevel van een zijvleugel. Veel bouwkundige versiering was er volgens hem niet meer.

Het huis van binnen

Binnen vond Craandijk vooral de gang interessant. Het gewelf daarvan was beschilderd met festoenen, slingerende decoraties van bladeren, bloemen en vruchten. In de zijvleugel lag een portaal met een kruisgewelf en rood gemarmerde deurposten.

De overige kamers waren volgens hem sterk gemoderniseerd: grote ruiten, papieren behang en witgekalkte muren. Van de vroegere rijke portrettenverzameling waren nog maar enkele schilderijen aanwezig. Eén daarvan was een portret uit 1542 van Worp Ropta, grietman van Oost-Dongeradeel, met zijn naam en wapen.

Wat al verdwenen was

Craandijk probeerde zich voor te stellen hoe Martenastate eruit had gezien toen de zalen nog vol familieportretten hingen, het voorportaal geschilderde glazen had, kostbare of oude meubelen de kamers vulden en voorplein, binnenplein en park goed werden onderhouden. Toen de state in 1833 te koop werd aangeboden, waren Friese liefhebbers van oudheden volgens hem bang dat het huis zou worden gesloopt.

Niet het huis van Duco Martena

Craandijk maakte vervolgens een belangrijk onderscheid. De beroemde Duco Martena had niet in het huis gewoond dat hij in 1876 bezocht. De oude Martenastate was in 1515 door de Gelderse partij verwoest. Een latere state werd omstreeks 1572 door troepen onder Casper de Robles verbrand. Duco Martena raakte een groot deel van zijn bezit kwijt en bleef met zware schulden achter. Craandijk schreef dat Martena zoveel voor de zaak van zijn vaderland had opgeofferd dat hij eerder op die armoede dan op rijkdom mocht roemen.

Duco's schoonzoon David van Goorle kocht het zwaar met schulden belaste bezit en liet in 1584 een nieuw huis bouwen. Ook dat gebouw stond maar ongeveer een eeuw. Duco Martena was al meer dan tachtig jaar dood en lag in de grafkelder van zijn familie in de Galileërkerk in Leeuwarden toen zijn achterkleinzoon Laes van Burmania in 1687 begon aan het huis dat Craandijk in 1876 zag.

Twee kinderen leggen de eerste stenen

Twee zoons van Laes van Burmania legden in 1687 de eerste stenen op de twee hoeken van de voorgevel. Ulbe Aylva van Burmania was zeven jaar oud. Hobbe Laes van Burmania was vijf. Craandijk schreef de teksten op de stenen over. In moderne woorden zei Ulbe dat hij de eerste steen van de hoek legde, maar dat Jezus de hoeksteen was waarop zijn hart rustte. Hobbe schreef dat hij het vervallen bouwwerk weer uit het stof liet beginnen, terwijl de grond en hoek van zijn hart ondanks de vijand vast bleven staan.

Craandijk vertelde ook wat er van de zevenjarige Ulbe werd. Hij werd later bestuurder en gezant aan het Zweedse hof. In 1727 kreeg hij volgens Craandijk een ernstige geestelijke ziekte. Hij herstelde later, maar keerde niet meer terug in het openbare leven. Hij stierf in 1762.

Tjaerd en Epo Sjuck van Burmania

Ulbe erfde Martenastate niet. Het huis ging naar zijn oudste broer Tjaerd. Daarna woonde Tjaerds zoon Epo Sjuck van Burmania er tot zijn dood in 1775. Craandijk noemde hem bestuurder en geleerde, en ook dichter en schrijver.

Verbouwing in 1812

Craandijk dacht dat de grote herstelwerkzaamheden van 1812 veel van het oude karakter van Martenastate hadden weggenomen. De geleerde J.W. te Water had eerder nog een deel van het huis gezien dat duidelijk veel ouder was. Craandijk concludeerde daaruit dat het gebouw vroeger groter was geweest en dat juist bij de verbouwing van 1812 een oud gedeelte moet zijn verdwenen.