Craandijk wandelt door Jelsum, 1876
Jacobus Craandijk liep in 1876 vanuit Leeuwarden naar Jelsum. Hij beschreef wat hij onderweg en in het dorp zelf zag. Hieronder staat een hertaling die zo dicht mogelijk bij zijn eigen verslag blijft.
Van Leeuwarden naar Jelsum - hertaling
Craandijk rekende op "een stuksken brood en een teuge biers".
Jacobus Craandijk (in modern Nederlands):
Bij het verlaten van Leeuwarden wijzen mensen ons, naast de stedelijke begraafplaats, het binnenpad naar Jelsum. We lopen over hoge kleigrond. Weilanden wisselen er met bouwland af. Ten westen ligt het Nieuwland, de vroegere bedding van de Middelzee. De hoge, glooiende terpen herinneren aan de tijd dat de dorpen als eilanden boven overstroomd land lagen.
Het voetpad voert langs Paffenrode, vroeger een buitenplaats van de baron van die naam. In de verte aan de straatweg zien we de bekende herberg De Bonte Koe. Toch lopen we door, omdat we verwachten in Jelsum wel wat brood en bier te kunnen krijgen. Dat blijkt een misrekening. Craandijk merkt op dat kroegjes met slechte jenever in Friese dorpen niet ontbreken, terwijl ander eten en drinken voor een wandelaar soms moeilijk te krijgen is.
Dekemastate
Aan de dorpsrand staat een rij arbeidershuizen langs een dwarsweg. Een laan wijst op het buitengoed Dekemastate, dat ook Camstrastate werd genoemd. Bij de ingang ziet Craandijk twee stenen palen met de wapens van Unia en Mockema en van Aylva. Aan het einde van de laan staat nog een hek met de wapens van Ripperda en Bonninga.
Voor het huis staan grote linden. Craandijk vindt dat het gebouw beter bij zijn omgeving zou passen als de baksteen zichtbaar was gebleven in plaats van wit gepleisterd. Ook het harde geelbruine schilderwerk van kozijnen, deuren en luiken bevalt hem niet. Het kleine bruggetje over de gracht noemt hij kinderachtig; hij had liever een behoorlijke brug gezien.
Binnen bevond zich volgens hem een rijke verzameling familieportretten. Hij noemt ook dat de oudere Camstrastate in 1493 door Leeuwarders was verbrand en later opnieuw was opgebouwd.
Het hoge kerkhof
Via een lindenlaantje loopt Craandijk naar het hoge kerkhof. Daar opent zich een ruim uitzicht. De grond glanst in de zon, verspreide terpen liggen volgens hem als het ware badend in het licht en op iedere terp staat een welvarend dorp. Grote wagens rijden met zware ladingen tarweschoven naar huis.
Vanaf het kerkhof schreef Craandijk: "Alles ademt hier vruchtbaarheid."
Daarna bekijkt hij de oude kerk. Het oudste deel is van tufsteen. Aan de noordkant ziet hij rondbogen, kleine rondboogvensters en de dichtgemetselde oude ingang. De zuidkant was sterker veranderd. Binnen stonden vaste banken en stoelen, die veel oude grafzerken aan het zicht onttrokken. Aan het gewelf zag hij rozetten met voorstellingen uit het lijdensverhaal van Jezus, waaronder de doornenkroon, doorboorde handen en voeten en het doorstoken hart.
Craandijk vertelt dat Gellius Faber al vroeg veel toehoorders trok, ook uit Leeuwarden, en uiteindelijk naar Norden moest vluchten. In de kerk vond hij bovendien de grafzerk van een katholieke pastoor die in 1560 was overleden.
Ook Balthasar Bekker kwam ter sprake. Craandijk wist dat Bekker in de grafkelder van de Hinnema's lag, maar vond in de kerk geen eigen gedenkteken voor hem. Op ongeveer een kwartier lopen ten oosten van de kerk wees men nog de plaats aan waar Hinnema State had gestaan.
De oorspronkelijke reisbeschrijving
Craandijks verslag verscheen in 1876 in Wandelingen door Nederland met pen en potlood. De volledige historische tekst staat bij DBNL.
Terug naar Jelsum in de 19de eeuw.
Landbouwvervoer rond 1870. Craandijk zag bij Jelsum wagens waarop de oogst werd binnengebracht.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.