Jacobus Craandijk wandelt door Wolvega in 1881
Jacobus Craandijk bezocht Wolvega in augustus 1881 tijdens een reis door Friesland. Zijn verslag verscheen in 1882. Hij kwam per trein uit Heerenveen en had enkele uren voor hij zijn reis vervolgde. Hieronder volgen zijn route en waarnemingen, afgewisseld met korte passages uit zijn eigen verslag.
Aankomst met de trein
Wolvega lag volgens Craandijk gemakkelijk aan de spoorlijn. Hij koos een vroege trein uit Heerenveen. Rondom het dorp zag hij nog opvallend veel hout. De oude grote wouden waren verdwenen, maar bomen, bosjes en houtwallen maakten de omgeving nog groen.
Het station lag buiten de oude dorpsstraat. Ook vroeger zagen doorgaande reizigers weinig van Wolvega. Alleen het uiterste einde van de dorpsstraat raakte de grote straatweg. De diligence van Van Gend en Loos reed daarom grotendeels langs het dorp heen. Passagiers zagen vooral de herberg waar de wagen even stilhield, het witte gemeentehuis op de andere hoek en een korte blik in de dorpsstraat.
Vanaf het spoor zag een reiziger eveneens maar een deel van het dorp: bomen van een buitenplaats, een torenspits, de nieuwe rooms-katholieke kerk, enkele huizen en wat bos. Wie uitstapte en ging wandelen, kreeg volgens Craandijk veel meer van Wolvega te zien.
Herbergen vroeger en nu
Craandijk kende verhalen uit de tijd vóór de spoorweg. Een late voetreiziger kon bij verschillende herbergen vergeefs op de deur kloppen. Als een herbergier hem toch binnenliet, kon hij een bedstede krijgen in dezelfde slaapruimte waar vader, moeder en kinderen van het gezin in de andere bedden sliepen.
In 1881 was dat veranderd. Er waren volgens hem een paar ruime en nette logementen die vergeleken met vroeger bijna hotels genoemd konden worden.
Herberg rond 1850.
Langs Helomastate naar het dorp
De weg van het station liep langs het park van Helomastate. Craandijk zag vijvers, gras- en bloemperken, hoge bomen en dichte struiken. Het huis zelf werd niet meer door de eigenaar bewoond maar aan een notaris verhuurd. De eerste huizen van Wolvega stonden onder hoge iepen en eiken.
“Alles ziet er vriendelijk en frisch uit.”
Een oude herberg trok zijn aandacht omdat in de gevel 1759 stond. Voor de deur zat een ouderwets overstek dat op zware vierkante pijlers rustte. Samen met een smidse, het donkere bladerdak en de toren in de verte vond hij dit een schilderachtig dorpsbeeld.
De lange straat
Bij de kruising van de grote weg naar Zwolle met de dorpsstraat stond het witte gemeentehuis. Craandijk zag daarnaast nieuwe logementen en herenhuizen. De oude straat liep lang door het dorp. Veel huizen waren goed onderhouden en er stonden meerdere deftige woningen.
Craandijk zag Wolvega als een langgerekt dorp, met de meeste huizen langs één brede straat.
Overstroming rond 1850.
Lindenoord en de dorpsrand
Craandijk vond Lindenoord het opvallendste huis. Daarna liep hij langs de Doopsgezinde kerk en verder over een landweg met linden en eiken, tussen weiden en bosjes. De ochtend was fris en zonnig. Schuin zonlicht speelde op de boomstammen en viel door het bladerdak op de weg.
“De weiden blinken in den zonnegloed.”
Hij hoorde de goed gevoede runderen loeien en zag witte wolken langs een blauwe hemel drijven. Pas later bleek hoe snel het weer kon omslaan: de middag werd dreigend en in de avond volgden zware regenbuien. Verder richting Oldetrijne werd het landschap juist kaal en boomloos.
Kerkhof en Nieuwe Aanleg
Terug bij de grote straatweg bezocht hij de begraafplaats. Het kerkhof lag achter een hoge beukenhaag. Ernaast lag een park in Engelse landschapsstijl met een grote vijver, slingerpaden, struiken, hoge bomen en banken. De beplanting was volgens hem nog jong maar groeide goed. Hij verwachtte dat het park voor de inwoners steeds aantrekkelijker zou worden.
Lycklamastins en oude verhalen
Aan de overzijde van het spoor zag hij de rooms-katholieke kerk en verder het landhuis dat Lycklamastins werd genoemd. Een echte middeleeuwse stins stond er niet meer. Craandijk vertelde dat grietman Rienk van Lycklama daar in de 17de eeuw een aanzienlijk huis in het water had laten bouwen. Dat huis was later bouwvallig geworden en afgebroken.
Via zandweg, vaart en weilanden terug naar de kerk
Na Lycklamastins liep Craandijk terug langs de stationsweg en het park van Helomastate. Hij verliet de grote straatweg bijna meteen voor een zandweg tussen eikenbosjes en akkers. Vanaf die weg zag hij Wolvega tussen het geboomte, met groene weilanden en bonte runderen ervoor. Olie- en houtzaagmolens stonden in het zicht en rechts lag een boomkwekerij.
Bij de vaart koos hij een voetpad door de weilanden. Dat liep langs een havenkom met gemetselde wallen, voorbij het kerkje van de christelijk-gereformeerde gemeente en daarna door een zijstraat en een eikenlaan naar de hooggelegen kerk. Daar lagen ook de pastorie, het nieuwe postkantoor en de grote tuin achter het witte huis van oud-burgemeester J. Sickenga.
Molens, boomkwekerij en welvaart
Vanaf de buitenweg keek Craandijk opnieuw naar het dorp. Hij zag de torenspits en huizen tussen de bomen, weilanden met runderen, olie- en houtzaagmolens en een boomkwekerij. Voor hem waren dit zichtbare bronnen van plaatselijke welvaart.
Craandijk zag bij Wolvega olie- en houtzaagmolens; dit beeld is regionaal illustratief.
De kerk en de klokluider
Terwijl iemand de sleutelhouder zocht, liep Craandijk over het oude, niet meer gebruikte kerkhof. Hij bekeek de kerk van buiten. De sterke vierkante toren was gemetseld van grote Friese rode bakstenen, de zogeheten moppen. Ook het oudste muurwerk van de kerk bestond uit zulke stenen; latere herstellingen waren deels met kleine gele steen uitgevoerd.
De klokluider was schoenmaker. Hij kwam volgens Craandijk drie keer per dag om de klok te luiden. Toen het zware oude slot niet met de sleutel meegaf, verdween hij door een klein deurtje. Hij klom vlug over galerijen en banken en opende de zware deur van binnenuit.
Binnen waren de meeste vroegere wapenschilden verdwenen. Er hing nog een schild van de Heloma's en twee van de Van Harens, van Willem en Duco, met de jaartallen 1728 en 1742. Duco had in 1733 ook het met snijwerk versierde orgel geschonken. Planken en banken bedekten de zerken boven de ingang van de grafkelder. Het snijwerk van de donkere eikenhouten herenbanken was wel goed zichtbaar.
Een verhaal uit 1673
In de kerk wees een plaatselijke gids op een diepe snee in de trapleuning van de preekstoel. Volgens de overlevering zou een Münsterse soldaat die in augustus 1673 met zijn sabel hebben gemaakt. Craandijk gaf het nadrukkelijk als overlevering door. Andere bronnen bevestigen wel dat in 1672 en 1673 rond de Blessebrugschans is gevochten en dat Staatse soldaten in Wolvega lagen.
De tuin van Lindenoord
Voor Lindenoord lag een ruim voorplein met bloemen en heesters. Stenen palen met kettingen scheidden het van de straat. Achter het huis stonden twee rijen zware oude iepen. Craandijk hoorde dat zij ongeveer tweehonderd jaar oud waren.
Hij liep langs grote gazons, bloemperken en slingerpaden tussen tulpenbomen, acacia's, esdoorns, sparren, essen, bonte eiken, beuken en verschillende coniferen. Een lange laan gaf uitzicht op een kerktoren in de verte. Tegen de donkere takken van een bruine beuk viel een wit beeldje sterk op. Klimop groeide tot in de toppen van sommige iepen. Langs de grasperken stonden sinaasappelboompjes en fuchsia's. In een kleine vijver zag hij het groen van de bomen en het blauw van de lucht weerspiegeld.
Donkere wolken bepalen het vervolg
Daarna moest Craandijk kiezen. Hij kon verder wandelen door de bosrijke omgeving van Oldeholtpade, Nijeholtpade en Oldeberkoop, of met de trein naar Leeuwarden gaan. Donkere wolken kwamen op. Craandijk noteerde kort: “Daar komen donkere wolken opzetten.” Hij wilde op de eenzame wegen en in afgelegen dorpen niet door de dreigende regenbuien worden overvallen en koos daarom voor de trein. De zonnige ochtend had haar belofte tegen de middag niet gehouden.
Terug naar Wolvega
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.