Craandijk via Langezwaag, Kortezwaag en Gorredijk, 1875
Jacobus Craandijk liep in 1875 vanuit Heerenveen richting Olterterp. Hij passeerde Langezwaag en Kortezwaag en beschreef daarna Gorredijk. Zijn eigen waarnemingen en zijn historische uitleg staan hieronder zoveel mogelijk uit elkaar.
Een klein Langezwaag
De lange weg werd even onderbroken door Langezwaag. Craandijk vond de dorpskern opvallend klein. Hij zag een aardig gelegen kerk met een slanke torenspits, daartegenover de pastorie, verder de school met onderwijzerswoning, een herberg en enkele andere huizen.
De naam vond hij bijna ironisch. De kern was kort, terwijl Kortezwaag volgens hem bijna een uur lang als een strook boerderijen naast de grindweg doorliep.
Door Kortezwaag
Wie de omweg door Kortezwaag nam, kreeg volgens Craandijk een veel aantrekkelijker landschap dan langs de grote weg. Huizen lagen tussen het groen en vooral het voetpad slingerde tussen de erven en bomen.
Hij koppelde het ontstaan van de plaats aan de vervening. De naam Jonkersloot herinnerde volgens hem aan jonker Pieter van Dekema, die al voor 1580 met vervening was begonnen. In 1875 leefde de bevolking volgens Craandijk vooral van landbouw en veeteelt.
Herberg rond 1850.
Gorredijk: levendig en bloeiend
Craandijk vond Gorredijk veel groter en levendiger dan de buurtschap waaruit het was gegroeid. Hij noemt het een betrekkelijk jonge plaats en verbindt de groei met de ontginning van de Opsterlandse hoogvenen in de 17de eeuw.
De plaats had de vorm van een kruis. Aan beide kanten van de vaart stond een lange rij nette burgerwoningen. De grote weg kruiste de vaart en vormde een ruime straat. Daar stonden ook grotere huizen van plaatselijke bestuurders met hoge daken.
Craandijk zag bedrijvigheid en nijverheid. Hervormden, doopsgezinden en Joden hadden ieder hun eigen gebedshuis. Hij vermeldt ook dat de theoloog Jodocus Heringa in 1765 in Gorredijk was geboren.
Herberg rond 1850.
Terwispel blijft in de verte
Bij Terwispel werd in 1875 nog actief veen gegraven. Craandijk ging er niet heen: de werkende venen lagen voor zijn route te ver landinwaarts. De kerktoren bleef wel lang zichtbaar. Hij zag hem al voor Gorredijk boven het vlakke land en ook daarna bleef de toren nog een tijd naast zijn route staan.
Lippenhuizen en Hemrik: niet bezocht
Ook Lippenhuizen bezocht Craandijk niet. Hij noemt het wel een welvarend dorp. De weg door Lippenhuizen zou hem verder hebben gebracht naar Hemrik, vervolgens richting Wijnjeterp en Bakkeveen.
Deze passage is dus een routebeschrijving, geen ooggetuigenverslag uit Lippenhuizen of Hemrik zelf.
Historische uitleg van Craandijk
Tussen zijn waarnemingen door vertelt Craandijk hoe oorlog en vervening de streek hadden veranderd. Hij noemt de verwoesting van Bakkeveen in 1582, aanvallen in 1593, de schansen van Willem Lodewijk en later het gebruik daarvan tegen Munsterse troepen in 1672.
Daarna legt hij de nadruk op de grote verandering tussen het einde van de 16de en de 17de eeuw: compagnieen groeven vaarten en ontgonnen veen. In zijn verhaal groeide Gorredijk daardoor van een kleine uitbuurt van Kortezwaag uit tot een druk en welvarend vlek.
Verder op Craandijks route
De route van Heerenveen naar Olterterp en Drachten
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.