Terwispel in de 19de eeuw
In de 19de eeuw veranderde Terwispel van een dunbevolkt boerendorp in een veel groter dorpsgebied met intensieve vervening. Nieuwe buurten ontstonden rond het turfwerk en langs vaarten en wegen.
519 inwoners worden er 2401
In 1815 telde Terwispel 519 inwoners. In 1895 waren dat er 2401. De sterke groei hing samen met de lage vervening. Venebuurt, Kolderveen en het latere Tijnje groeiden in het toenmalige dorpsgebied.
Turfwinning betekende eerst het verwijderen van de bovengrond, daarna het uitgraven van het veen en uiteindelijk het drogen en vervoeren van de turf. Na de vervening bleef een landschap van petgaten, water en later weer ontgonnen grond achter.
1852: de Nieuwe Vaart snijdt het dorp in tweeën
Rond 1852 werd de Nieuwe Vaart gegraven. De nieuwe waterweg verdeelde het dorp in twee delen. De brug die beide kanten verbond kreeg de naam Spaltenbrêge. De vaart werd een route voor turf en andere goederen.
Rond 1860: een nieuwe school
De oude lagere school stond aan het Skeanpaad. Rond 1860 kwam aan De Streek een nieuw schoolgebouw met woning voor de hoofdonderwijzer. Schoolmeester Geert Hendriks Klazinga verdiende in de jaren 1840 50 gulden uit de grietenij en 87 gulden uit andere fondsen, naast schoolgeld en vrije woning. Er waren toen ongeveer 30 tot 60 leerlingen, die vijf cent per week aan schoolgeld betaalden.
1863-1864: storm en een nieuwe kerk
In december 1863 werd de oude kerk door een storm geveld. Een jaar later verrees op dezelfde plaats de huidige kerk. Bij de afbraak werd onder de vloer een beeldje van Sint Barbara gevonden.
1866: kerkdienst tussen de veenarbeiders
In het verveningsgebied werd soms een kerkdienst gehouden in de schuur van veenbaas Jan Dragtstra. De kerkenraad wilde de school van het Langerak bij Terwispel gebruiken, maar de burgemeester gaf daar geen toestemming voor. In 1866 werd daarom besloten een klein hulpkerkje voor de 'graverij' te bouwen. Het zou ongeveer 30 bij 20 voet groot worden en circa 600 gulden kosten.
Alle en Pier bezoeken hun veenderij
Alle en Pier van der Sluis uit Hemrik hadden zakelijke belangen in het veengebied. Alle noteerde op 15 februari 1870 een lange tocht door Terwispel, Beets en Boornbergum.
Geselecteerd fragment, hertaling van Alle: Om half negen reden Pier en ik via Gorredijk eerst naar onze veenderij in Terwispel en daarna naar de veenderij onder Beets. Vervolgens reden we langs onze nieuwe uitvaart door het onland en de petten van Boornbergum tot Stienebarten. Daarna gingen we terug naar de hardrijderij voor vrouwen op Tijnje en bleven daar tot het einde. Om acht uur waren we thuis en ik was helemaal op. Het was de hele dag prachtig weer.
De tocht combineerde bedrijfsbezoek, reizen door ontgonnen en nog nat veenland en een hardrijderij op het ijs.
Pier: hooiland en verjaardag op 1 juli 1874
Hertaling van Pier: 's Morgens ging ik naar het land, daarna naar Gorredijk en vervolgens naar het hooiland in Terwispel. Van daar reed Ebbinge met mij naar huis. De familie bleef hier tot elf uur om mijn 57ste verjaardag te vieren.
Pier noteerde twee weken eerder ook dat hij na regen via Gorredijk en Terwispel naar huis reed. Terwispel hoorde voor de broers bij een netwerk van land, veenderijen, familiebezoek en handel in heel Opsterland.
1875: Craandijk ziet het dorp van een afstand
Jacobus Craandijk liep in 1875 via Kortezwaag en Gorredijk richting Beetsterzwaag. Hij bezocht Terwispel niet, maar schreef dat de veengraverij er nog "in vollen gang" was. De kerktoren bleef volgens hem lang boven de vlakke omgeving zichtbaar, ook toen Gorredijk al achter hem lag.
Craandijk over Gorredijk en de veengraverij bij Terwispel in 1875.
Meer hertalingen uit de dagboeken van Alle en Pier van der Sluis.
Wat is nog zichtbaar?
- De Nieuwe Vaart loopt nog door Terwispel en de naam Spaltenbrêge is gebleven.
- Delen van het tracé van de oude Wispelder Walle zijn nog herkenbaar.
- De kerk uit 1864 staat aan De Streek.
- Het lage landschap ten westen van het oude dorp draagt nog sporen van vervening en waterbeheer.
Terwispel door de eeuwen heen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.