Lippenhuizen in de 19de eeuw
Rond 1840 woonden ongeveer duizend mensen in Lippenhuizen. De meesten leefden van landbouw en veeteelt. De school, kerk, vaart en weg brachten bewoners samen. De dagboeken van Alle en Pier van der Sluis voegen daar gewone dagen aan toe: kou, regen, natte kerkgangers, landarbeiders, koffiebezoek en avondvergaderingen.
School en dorp
Jelle Fockens de Roos werd in 1807 schoolmeester. Zijn traktement werd dat jaar verhoogd van 75 naar 125 gulden. In 1808 werd de school verbeterd en in 1829 kwam tegenover de kerk een nieuw schoolgebouw.
De school was meer dan een plaats voor les. In het dagboek van Alle van der Sluis komen er ook vergaderingen en een zanggezelschap voor.
1811: een mairie met Lippenhuizen als hoofdplaats
In de Franse tijd werd Opsterland tijdelijk verdeeld in afzonderlijke gemeenten. De mairie Lippenhuizen omvatte Lippenhuizen, Hemrik en Wijnjeterp. Alle Wytzes van der Sluis werd in 1811 maire. Na de terugkeer van het Oranjegezag werd hij in 1814 als schout aangesteld.
Kerk, koffie en lange afstanden
De Afgescheiden gemeente van Lippenhuizen werd in 1844 door de overheid erkend. Veel kerkgangers kwamen te voet van verder weg. Daarom besloot de kerkeraad in 1855 achter de pastorie een kamer als koffiekamer in te richten, zodat mensen tussen de twee kerkdiensten konden blijven.
De hervormde kerk kreeg rond 1860 haar huidige uiterlijk. Het orgel van L. van Dam was een jaar eerder geplaatst. Ook het Nieuwe Tolhuis aan de Sweachsterwei dateert van ongeveer 1860.
Pier van der Sluis: regen na de kerkdienst
Pier Jans van der Sluis bezocht vanuit Hemrik geregeld de kerk in Lippenhuizen. Op 27 januari 1856 voelde hij zich 's morgens niet goed genoeg om te gaan, maar 's middags reed hij met zijn vrouw alsnog naar Lippenhuizen.
Hertaling, 27 januari 1856: 's Morgens ben ik niet naar de kerk geweest, omdat ik in het zweet was en mij niet erg vlug voelde. 's Middags zijn mijn vrouw en ik naar de kerk in Lippenhuizen geweest. Toen wij uit de kerk kwamen begon het al wat harder te regenen.
Dezelfde week noteerde Pier regen, sneeuw en een sterke westenwind terwijl hij tussen boerderij, land en werkzaamheden aan wegen en vaarten heen en weer reed.
Alle van der Sluis: kou, klok en een zware rit
Op 13 februari 1870 reed Alle Jans met Aaltje naar de kerk. Zijn notitie bewaart zelfs het verschil tussen de klokken van Hemrik en Lippenhuizen.
Hertaling, 13 februari 1870: Het waaide opnieuw hard en het was koud. 's Morgens reed ik met Aaltje naar de kerk in Lippenhuizen. Toen we aankwamen sloeg de klok daar al tien uur. We waren veel te laat, omdat de klok in Lippenhuizen zoveel voorliep op de onze. Door de kou waren er maar ruim zeventig mensen in de kerk. De dominee kondigde aan dat er 's avonds geen dienst zou zijn. Met Wobbe en Jap, Pier en Theda, Suardus en Jan reden we naar huis. Door de harde wind was de rit vermoeiend. Er was maar weinig volk op de weg.
Een week later was het nog vorstig. Alle telde toen ongeveer 150 mensen in de kerk. Die middag haalde hij twee vrouwen met de belslede uit Lippenhuizen. Dominee Meijer en dokter Fischer kwamen later bij hem thuis, nadat zij een vergadering van het Hulpfonds in de school hadden bijgewoond. Toen zij om half elf vertrokken was het donker en onstuimig.
Werk op het land
Alle bezat ook land in Lippenhuizen. Op 3 maart 1870 noteerde hij dat K. de Jong, Wiebe en Sytze A. de Vries daar weer met het werk waren begonnen. Twee dagen later was het na nachtvorst met een stevige oostenwind zeer koud. Alle ging na het ontbijt opnieuw naar het land en gaf Klaas de Jong aanwijzingen voor het werk.
De dagboeken noemen de arbeiders meestal kort. Hun namen, het weer en het moment waarop het werk werd hervat zijn daardoor wel bewaard gebleven.
1871: mensen meenemen uit de regen
Op 24 september 1871 was er avondmaal in de kerk en waren er volgens Alle nogal veel mensen. Bij het uitgaan regende het flink. De kerkgangers werden nat en Alle nam enkele mensen mee in zijn wagen.
Meer hertalingen uit de dagboeken van Alle en Pier van der Sluis.
1871: De Veiligheid tegen diefstal
In 1871 richtten inwoners de Vereeniging "De Veiligheid" op, voluit de Vereeniging tot wering en ontdekking van diefstallen te Lippenhuizen. In de 19de eeuw waren meer dan vijftig inwoners lid. De vereniging richtte zich vooral op bezit van boeren, zoals vee, bijenkorven en hout.
Een opgave uit november 1885 laat zien wat de leden samen bezaten:
- 62 paarden;
- 255 schapen;
- 421 runderen;
- 220 zwijnen;
- 70 bijenkorven.
Wie een dief op heterdaad betrapte op land van een lid kon volgens het reglement een beloning krijgen. Leden konden ook een vergoeding uit de kas ontvangen voor schade en opsporingskosten.
Een in 1869 vergunde beurtdienst liep van Wijnjeterp via Hemrik en Lippenhuizen naar Leeuwarden. Voor het vervoer van goederen bleef de vaart een belangrijke verbinding.
Vervoer via Lippenhuizen
Wat is nog zichtbaar?
- De Piterkerk kreeg rond 1860 haar huidige uiterlijk.
- Het voormalige Nieuwe Tolhuis aan de Sweachsterwei dateert van omstreeks 1860.
- Het Lippenhuisterverlaat werd in 1858 in steen herbouwd; de huidige sluis is jonger.
- De Compagnonsvaart volgt nog steeds het dorp en het verlaat.
Lippenhuizen door de eeuwen heen.
Verwante plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.