Wijnjewoude in de 19de eeuw
In de 19de eeuw kregen Wijnjeterp en Duurswoude betere verbindingen over water, maar veel bewoners moesten voor werk, school en kerkdiensten nog over zandwegen.
De vaart, boerenwerk en het landschap
Het streekdorp bestond uit verspreide boerderijen, woningen en de Molenbuurt tussen Wijnjeterp en Duurswoude. Bewoners werkten in de landbouw, met vee en hooi, bij de turfwinning en in kleine ambachten. Turf werd met schepen over de Compagnonsvaart afgevoerd; boeren gebruikten paardenwagens en karren op de landwegen. Pas nadat de turflaag was afgegraven en de ondergrond voldoende was ontwaterd en bewerkt, kwam ander grondgebruik in aanmerking.
Het archief van Opsterland bevat afzonderlijke bevolkingsregisters voor Wijnjeterp en Duurswoude. De registers van 1849-1859 zijn afzonderlijk ingedeeld voor Siegerswoude-Duurswoude en Wijnjeterp-Hemrik.
1857: door modder en heide naar godsdienstonderwijs
In het najaar van 1857 bezocht predikant J. Talsma uit Donkerbroek twee gezinnen in Duurswoude. Hun kinderen gingen niet naar het godsdienstonderwijs in Donkerbroek. De route van ongeveer vijf kilometer liep over slechte wegen en over een groot heideveld. Voor kinderen was die voettocht, zeker bij regen en in de winter, een probleem.
Daarom begon Talsma onderwijs in Duurswoude zelf te geven. Er kwamen bijeenkomsten voor kinderen en volwassenen. Caféhouder P.H. Kamminga stelde zijn herberg De Witte Zwaan aan de Merkebuorren beschikbaar voor kerkdiensten. In de gelagkamer vonden deze bijeenkomsten plaats.
Op 5 januari 1860 werd een eigen afgescheiden gemeente gesticht. In hetzelfde jaar kreeg de groep een kerkgebouw, maar de bijdragen waren moeilijk bijeen te krijgen.
1862: te weinig geld voor de reis
Een kandidaat-predikant werd uitgenodigd, maar de gemeente kon hem niet als eigen voorganger betalen. Zelfs de collecte voor zijn terugreis was onvoldoende. In de kerkenraadsnotulen staat:
"De kerkeraad schiet er fl. 6,05 bij in"
Overgeleverd citaat uit de kerkenraadsnotulen, vermeld in de geschiedenis van de afgescheiden gemeente van Duurswoude. Het ging om een tekort op de reiskosten.
Ook een reis van afgevaardigden naar de classis, de vergadering van naburige kerken, kostte geld. De vergadering vergoedde aanvankelijk 2,50 gulden. Later werd afgesproken dat afgevaardigden uit Duurswoude voor 75 cent per keer konden meerijden met die van Donkerbroek.
1856-1869: wegen en vaste scheepvaart
In 1856 kwam een weg langs de vaart tussen Wijnjeterp en Appelscha gereed. De waterverbinding bleef belangrijk: schepen konden turf en handelswaar afvoeren, terwijl reizigers op slecht onderhouden zijwegen aangewezen bleven op lopen, paard of wagen.
In mei 1869 kreeg Menno Anthonius de Haan vergunning voor een geregelde beurtdienst van Wijnjeterp via Hemrik, Lippenhuizen en Gorredijk naar Leeuwarden. Hij mocht niet aanleggen in Gorredijk. In november 1879 verkocht hij het recht op die dienst aan schipper Tette Aplonius van der Meer. Het ging om een vaste verbinding voor goederen en mogelijk reizigers; de vervoerde aantallen zijn niet vastgesteld.
Bosaanplant en verandering van het landschap
In de tweede helft van de eeuw liet de familie Lycklama à Nijeholt ten oosten van het dorp bossen aanleggen. Daarvoor bestonden grote open stukken heide en veen. Bosaanleg bracht werk bij het beplanten en onderhouden van de grond, maar de nieuwe bomen veranderden ook het uitzicht rond de oude streekwegen.
Ook het nabije Bakkeveen kende grote heidegronden, turfwinning en de overgang naar andere vormen van grondgebruik na het verwijderen van de veenlaag.
Bij de Molenbuurt ontstond meer bebouwing, terwijl boerenerven verder verspreid langs de oudere wegen bleven staan. De Compagnonsvaart en de Wijnjeterper sluis bleven herkenbare plekken in het landschap.
Wat is nog zichtbaar?
- De ligging van herberg De Witte Zwaan aan de Merkebuorren; het gebouw is later veranderd.
- De oude route over de dorpsweg en de Molenbuurt.
- Het Wijnjeterperverlaat met de Compagnonsvaart.
- De in de 19de eeuw aangelegde bosgebieden bij Duurswoude.
- De oude kerkplekken van Wijnjeterp en Duurswoude.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.