Haulerwijk in de 19de eeuw - brieven, turfwerk en het leven langs de vaart
In de 19de eeuw groeide Haulerwijk uit tot een kilometerslange veenbuurt. Er kwamen meer huizen, winkels, kerken en werkplaatsen. Het dorp lag niet rond een kerkplein: de woningen stonden als een lang lint aan de vaart en langs kleinere wijken die naar de veenvelden liepen. Veel gezinnen verdienden geld met turf afgraven, drogen, varen en laden; andere bewoners werkten op het land, hielden wat vee of dreven een winkel of herberg. Bij het werk van turfstekers en veenarbeiders hoorden het ontwateren van het veen, het uitsteken van natte turf, het keren en drogen en het laden in pramen. Brieven, kerkelijke notulen en herinneringen uit deze eeuw noemen verschillende bewoners bij naam.
De bevolking groeide met de opening van de veenvelden. In 1815 woonden in het toenmalige Haulerwijk ongeveer 340 mensen; in 1856 waren dat er 1.631 en in 1875 1.521. Die cijfers tellen ook Beneden-Haulerwijk mee, het huidige Waskemeer. Het grootste deel verdiende zijn brood aan de turfwinning; daarnaast waren er boeren, veehouders, schippers, herbergiers en kleine handelaren.
Huizen en hutten aan de vaart
In de jaren rond 1844 telde A.J. van der Aa voor Haulerwijk 187 huizen en ruim 1.000 inwoners. De bebouwing liep over ongeveer anderhalf uur lopen langs de bijna zes kilometer lange vaart. Hier woonden mensen in heel verschillende woningen. Sommige veenarbeiders hadden een plaggenhut: muren van gestapelde zoden, met een dak van heideplaggen. Andere gezinnen leefden in eenvoudige keten of hokken. Daarnaast stonden kleine gewone woonhuizen. In deze lange veenbuurt stonden dus plaggenhutten naast keten en kleine woonhuizen.
De kadastrale kaarten uit 1832 en 1845 tonen ook huizen van veenbazen. Zij kochten kleine stukken grond en bouwden daarop woningen voor de arbeiders die bij hen werkten. De bewoners huurden zo'n huis soms van hun werkgever; een aantal kocht de huurwoning later zelf. Aan Kerkstraat 60 staat nog een arbeiderswoning van omstreeks 1890. Het pand heeft een afgewolfde topgevel.
In 1832 stonden in het oostelijke deel van Haulerwijk nog maar enkele woningen. Tussen 1832 en 1845 werden daar nieuwe wijken gegraven en meer huizen gebouwd. De huizen stonden niet op één dorpsplein. Zij lagen in Beneden-, Midden- en Boven-Haulerwijk langs de vaart, die zowel voor turftransport als voor de aanvoer van mest en andere goederen werd gebruikt.
In de Franse tijd: veenbezit, kinderen en schoolgeld
In 1806 werd Lodewijk Napoleon koning van Holland. Dat jaar wisselde in Haulerwijk ook turfgrond van eigenaar: de veenpercelen van de gezamenlijke onderneming van Gjalt Hendriks, de familie Hesseling en hun mede-eigenaren gingen over naar Anne Hoppes en Poppe Gjalts. De turfwinning en de handel in grond gingen door tijdens de Franse overheersing. Vanaf 1810 hoorde Nederland rechtstreeks bij het Franse keizerrijk.
Voor de kinderen in Beneden-Haulerwijk was er sinds 1770 een school. In 1800 werkte daar Lourens Douwes Landmeter als schoolmeester. Hij was in 1788 in Harlingen getrouwd met Grietje Jans Blok. Zijn inkomen bestond in 1809 uit 70 gulden traktement, ongeveer 70 gulden aan schoolpenningen van zo'n 90 tot 100 leerlingen en een vrije woning. Een gezin betaalde dus zelf schoolgeld. De school gaf toen alleen in de winter les. In het warmere seizoen was er voor veel gezinnen werk aan het veen en op het land.
Meester Lourens Douwes overleed op 29 september 1809 in Haulerwijk, veertig jaar oud. In 1815 kwam Johannes Hendriks Hasper voorlopig als onderwijzer. Het jaar daarop werd een nieuwe school gebouwd. Op 1 oktober 1828 begon Klaas Geel, die eerder ondermeester in Meppel was geweest. Hij ontving 200 gulden traktement, de schoolpenningen van vijftig leerlingen van ieder 2,5 cent per week en een woning.
Kinderen tussen school en turfveld
In Haulerwijk was het jaar voor kinderen niet in alle maanden hetzelfde. In Beneden-Haulerwijk werd rond 1809 alleen 's winters lesgegeven. Zodra het werkseizoen begon, werd in de gezinnen turf gestoken, buiten gedroogd, gekeerd en verzameld. In veenstreken deden ook vrouwen en kinderen dat werk. De turven moesten vaak verscheidene keren worden verlegd voordat zij droog genoeg waren om te verschepen.
Voor het naburige Appelscha is dit gezinswerk later ook in de boekhouding vastgelegd. De veenderij van Alle Wytzes van der Sluis hield vanaf 1866 lijsten bij van de hoeveelheid turf die vrouwen en kinderen keerden en stapelden. Voor Haulerwijk zelf laten de winterlessen en de schoolgelden vooral zien hoe het onderwijs rond het veenseizoen was georganiseerd.
1816: twee percelen veen verkocht
Op 16 april 1816 werd bij notaris Dominicus Suringar in Beetsterzwaag een verkoopakte opgesteld voor twee percelen veen in Haulerwijk. Bij de verkopers staan Poppe Gjalts Landmeter uit Ureterp, Gjalt Hendriks Landmeter, Hendrik Gjalts Landmeter, Pier Zeper uit Leeuwarden en Jan Zeper vermeld. Johannes Engberts van der Meulen uit Drachten staat bij de kopers vermeld. De koopakte toont hoe de handel in veengrond ook na de Franse tijd doorging.
1819: winterarmoede en armenzorg
Wanneer de turfvelden in de winter niet konden worden bewerkt, viel voor veel arbeidersgezinnen het loon weg. Elf inwoners van Appelscha schreven in 1819 aan koning Willem I dat de armenzorg in bestaande veendorpen zwaar werd belast. Ze noemden de Compagnie van Schoterland, Noordwolde en Haulerwijk. In Schoterland moesten gezinnen volgens hen in de winter bedelen. In Noordwolde werd bijna 2.000 gulden over de inwoners omgeslagen voor de armenzorg, terwijl sommige armen alsnog bedelden. Voor Haulerwijk beschreven ze dezelfde problemen.
De Appelschaster inwoners wilden voorkomen dat hun dorp met dezelfde kosten werd geconfronteerd. Daarom vroegen zij om zes stuivers per verkocht dagwerk turf voor een armenfonds. Dat zou geld beschikbaar maken wanneer turfwerkers ziek werden, verongelukten of in de winter zonder werk zaten. Het verzoekschrift uit 1819 aan koning Willem I bevat hun eigen uitleg.
1835 - de grietman schrijft over Fedde Preker
Fedde Martens Riemsma was arbeider en werd in de omgeving 'Fedde Preker' genoemd. Hij leidde godsdienstige bijeenkomsten in huizen, onder andere bij veenbaas Auke Rienks de Boer in Beneden-Haulerwijk. De bijeenkomsten buiten de officiële hervormde kerk waren omstreden. Grietman J.A. Willinge berichtte er op 1 juli 1835 aan de gouverneur over.
De grietman schreef met duidelijke afkeuring over de nieuwe godsdienstige beweging. Hij gebruikte het woord 'dweperij', liet Riemsma ontbieden en berichtte dat de arbeider wegens ziekte niet kon komen. Riemsma had schriftelijk toegezegd niet meer in Ooststellingwerf te oefenen. De bestuurder klaagde dat de bijeenkomsten aan de Groningse kant bij Zevenhuizen doorgingen en was bang dat de beweging zich vanuit Smilde en Appelscha verder zou verspreiden.
Jan Albert Willinge, grietman van Ooststellingwerf, 1 juli 1835 - passages uit zijn brief in modern Nederlands
Die ongelukkige godsdienstige dweperij begint ook hier, vooral in Haulerwijk en Appelscha, op te komen. Het begon in Haulerwijk, waar de arbeider Fedde Martens Riemsma bijeenkomsten ging leiden. Toen ik daarvan hoorde, liet ik hem bij mij komen om over zijn werkzaamheden te spreken. Hij liet antwoorden dat hij wel wist waarom ik hem wilde spreken, maar dat hij vanwege ziekte niet kon komen. Hij beloofde voortaan geen bijeenkomsten meer te leiden.
Toch ging hij in Zevenhuizen over de Groningse grens door. Na zijn veroordeling daar beloofde hij met prediken te stoppen. In Haulerwijk is het nu stil, al zijn er nog mensen in het veen die ontvankelijk zijn voor deze beweging. Vooral Appelscha baart mij zorgen, zo dicht bij Smilde, waar de afgezette predikant De Cock woont. Ik vrees dat deze beweging zich als een ziekte verder door onze grietenij zal verspreiden. Ik zal waakzaam blijven, maar voorzichtig optreden.
1838 - een huis vol toehoorders
Op 15 april 1838 kwam predikant Hendrik de Cock vanuit Appelscha naar Haulerwijk. Volgens de bewaarde correspondentie luisterden ongeveer zeventig mensen naar hem in het huis van veenbaas Auke Rienks de Boer. Ongeveer twintig sloten zich onmiddellijk bij de afgescheiden gemeente aan. De vader werd ouderling; zijn zoon Alle werd diaken.
Kort daarop kwamen wethouder A.B. Prakken en twee veldwachters bij een nieuwe samenkomst kijken. De groep was groter dan de destijds toegestane twintig bezoekers. Jan Lammerts Tiesinga en Auke de Boer werden aangeklaagd. In Heerenveen sprak de rechter hen vrij, maar in hoger beroep kregen beide mannen een boete van acht gulden en 13 gulden en 84 cent proceskosten. De kerkelijke bijeenkomsten vonden aanvankelijk in huizen plaats, voordat een eigen kerkje beschikbaar kwam.
1853 - een bericht uit de nieuwe kerk
Op 4 december 1853 kon de afgescheiden gemeente een nieuw kerkgebouw in gebruik nemen. Predikant J. Talsma berichtte dat er veel bezoekers waren gekomen. Hij koos Psalm 84 als tekst voor de eerste preek. Hij wilde die preek laten drukken, samen met een oudere religieuze brief. De opbrengst moest helpen bij de kosten van de bouw, want de gemeente beschikte over weinig geld.
Ook de dagelijkse verplichtingen kwamen in de kerkelijke notulen terecht. In 1855 wilde ouderling Foppe Hinkes Klooster niet naar een vergadering in Mildam: hij verwachtte hooischippers en kon niet weg. De kerkeraad wees hem toch aan. Hij verscheen niet. In 1856 was de middagdienst in Haulerwijk zo slecht bezocht dat de voorlezer tijdelijk de kerkdeur wilde sluiten. In 1860 vertelde schipper Jan Hoeksma uit Bakkeveen dat hij door zijn beurtvaart moeilijk naar een kerkeraadsvergadering kon komen.
1858 - de brief van predikant Talsma over Hendrikje ten Hoor
Op woensdagavond 1 september 1858 ging Hendrikje ten Hoor vanuit Haule op weg naar Haulerwijk om haar zuster te bezoeken. Volgens een krantenbericht uit augustus 1861 werd ze op die weg beroofd en zwaargewond teruggevonden. Zij had zware verwondingen aan haar hoofd en gezicht.
Hendrikje kwam niet meer bij bewustzijn en kon niet vertellen wie haar had aangevallen. Haar moeder Leentje Melles Veenboer was na het overlijden van haar man Foppe Martens ten Hoor in 1852 winkelierster en tapster in de omgeving van Haulerwijk en Haule. Hun herberg en winkel bevonden zich in Haule, aan de huidige Zwetteweg. Het kerkelijke lidmatenboek vermeldt dat Hendrikje als gevolg van de hoofdwonden overleed. Predikant J. Talsma schreef aan haar broer Jan, die in Kampen voor predikant studeerde. Talsma was 's morgens om acht uur bij de familie aanwezig en zag dat haar einde naderde.
"O, het is zulk een tooneel!"
J. Talsma, brief aan Jan Foppes ten Hoor in Kampen, gedateerd Donkerbroek, 2 september 1858 - volledig in modern Nederlands
Met deze brief breng ik je het droevige bericht dat je geliefde zuster Hendrikje al is overleden, vandaag tussen twaalf en één uur in de middag. Ik was er 's morgens om acht uur al, maar toen was al te zien dat het einde naderde. Je kunt je het verdriet van je moeder en de rest van de familie voorstellen.
Ze verlangen dat je onmiddellijk komt. Er is nog niets over de begrafenis afgesproken. Het lichaam mag op bevel van de rechter niet eens vóór morgen voor de begrafenis worden afgelegd. Dat heb ik de rechter zelf horen zeggen.
O, wat is het hier een tafereel! Vanmorgen waren er rechters, gerechtsdienaren, dokters en getuigen. Op dit moment kan ik je nog niets over de daders vertellen. Misschien hoor je er meer van wanneer je hier bent.
Langzaam is haar leven uitgegaan. We hebben geen enkel woord meer uit haar mond kunnen horen en ze heeft haar ogen geen enkele keer geopend.
Ik schrijf niet meer. Met deze droevige brief vraag ik je nogmaals vriendelijk zo mogelijk onmiddellijk te komen. Toch nog één ding: we zijn niet zonder hoop dat je zuster na haar lijden en nood bij God is opgenomen en nu in heerlijkheid leeft.
Hendrik Ploeg, die in Haulerwijk woonde, werd in september 1858 aangehouden op verdenking van de aanval op Hendrikje. Omdat er onvoldoende bewijs was, werd hij daarvoor toen niet verder vervolgd. Op 27 december 1858 stond hij wel terecht voor het Provinciaal Gerechtshof in Leeuwarden, beschuldigd van "feitelijkheid tegen de eerbaarheid van een jong meisje": een zedenmisdrijf. Begin januari 1859 werd hij in die andere zaak veroordeeld tot zes jaar tuchthuisstraf. Die straf was niet het vonnis voor de dood van Hendrikje.
De Historische Vereniging Haule vermeldt voor september 1861 nog een rechtszitting over de aanval op Hendrikje en noemt daarbij een 27-jarige man, "Hinke Ploeg". De uitkomst van die zitting is niet vermeld.
1859: zingen in de herberg
In oktober 1859 besprak predikant Talsma een zanggezelschap in een herberg. Het gezelschap was opgericht door mensen buiten zijn kerkelijke gemeente, maar ook leden en hun zonen en dochters deden eraan mee. De kerkenraad wilde geen algemeen verbod afkondigen. Tijdens huisbezoeken moesten de ouderlingen het meedoen wel afraden, omdat het zingen volgens hen geen duidelijk christelijk doel had. In het notulenboek staat dat zij dat "vriendelijk en ernstig" moesten doen.
Jan ten Hoor herinnert zich zijn jeugd
Jan Foppes ten Hoor, een broer van Hendrikje, beschreef in zijn jubileumpreek van 1886 hoe hij als kind en jongeman zijn toekomst zag. Zijn familie woonde in de omgeving van Haule en Haulerwijk en raakte betrokken bij de Afscheiding. Hij groeide op in een boerengezin. Rond zijn zestiende of zeventiende wilde hij predikant worden. Hij vertelde dat hij die beslissing niet zomaar nam: hij ging de heide op om te bidden. Zijn grootmoeder sprak hem later uit zichzelf over zijn wens aan; zijn moeder had hem volgens zijn eigen herinnering moeilijk kunnen missen.
"de plaats op de heide zal ik nooit vergeten"
Jan Foppes ten Hoor, herinnering in zijn jubileumpreek uit 1886 - moderne weergave
Al toen ik ongeveer tien of elf jaar was, hielden geloof, de dood en het oordeel mij bezig. Ik groeide op in het boerenbedrijf, maar ik voelde mij daar niet op mijn plaats. Toen ik zestien of zeventien was, kreeg ik steeds sterker het verlangen om het evangelie te verkondigen. Ik dacht dat ik daarin mijn levenswerk zou vinden. Ik weet nog waar op de heide ik bad of God de weg daarvoor wilde openen of die wens van mij wilde wegnemen. Zonder dat ik weet hoe het kwam, sprak mijn oude grootmoeder mij erover aan. Zij steunde mijn voornemen. Mijn moeder kon mij niet gemakkelijk missen, maar liet mij gaan.
Predikant Talsma gaf hem vooropleiding. In een brief van 16 november 1855 beschreef hij de leerstof:
- Nederlandse spraakkunst en het ontleden van zinnen.
- Latijnse en Griekse verbuigingen en werkwoordsvormen.
- Vaderlandse, bijbelse, algemene en kerkelijke geschiedenis.
- Aardrijkskunde uit het leerboek van Prinsen.
- Rekenen, waaronder de regel van drie.
Jan studeerde vervolgens in Kampen en werd in 1861 predikant.
Van veenarbeid naar landbouw en wegen
Toen het bruikbare hoogveen opraakte, trokken sommige gezinnen verder naar nieuwe veengebieden. Anderen probeerden op het ontgonnen land een bestaan als landarbeider, boer of kleine zelfstandige op te bouwen. Bij de vaart kwamen steeds meer woningen. Langs de noordelijke oever werd in 1859 een weg aangelegd; de verharde weg volgde pas later.
De oude kaart van 1849 toont een netwerk van wijken. Via de bocht bij de Kromme Elleboog en de Drentse grens kwam aansluiting op andere waterwegen. Daarmee veranderde ook het vervoer van turf, mest en landbouwproducten. Zie ook de veenarbeid rond Appelscha in de 19de eeuw en het werk van turfstekers en veenarbeiders.
1860: veengrond met namen en bedragen
Op 11 december 1860 werd in Ooststellingwerf de verkoop van veengrond in de Weperveenpolder bij notaris vastgelegd. Onder de kopers woonden verschillende mannen in Haulerwijk. De akte noemt onder andere deze betaalde koopsommen:
- Alle Aukes de Boer uit Haulerwijk: 367 gulden.
- Sikke Joekes van der Mei uit Haulerwijk: 204 gulden.
- Reinder Jans Reinders uit Haulerwijk: 870 gulden.
- Wytze Alles van der Sluis uit Appelscha: 1.696 gulden.
Als verkoper staan de gezamenlijke eigenaren van het Weperveen vermeld. Derk Jannes Hummel uit Haulerwijk komt in de akte als borg voor. Het zijn concrete bedragen voor de handel in veengrond in de omgeving, toen een deel van de oudere turfvelden al was afgegraven.
1868: de Haulerwijkstervaart staat droog
In de hete zomer van 1868 viel de Haulerwijkstervaart droog. Dat trof de waterweg die voor de turfafvoer was aangelegd en ook werd gebruikt voor de aanvoer van goederen. In 1879 kwam er een vaarverbinding tussen Haulerwijk en Veenhuizen. Zo bleef het netwerk van vaarten ook na het hoogtepunt van de turfafgraving voor het vervoer belangrijk.
1893: een kastelein voor de rechter
In 1893 werd een kastelein uit Haulerwijk vervolgd wegens majesteitsschennis, belediging van de vorst. De advocaat Pieter Jelles Troelstra trad als zijn verdediger op. De zaak werd gevoerd in een tijd waarin ook in Ooststellingwerf felle politieke meningsverschillen bestonden.
1896: vechtpartij in een herberg in Haule
In de herberg van W. Nonkens aan de huidige Dorpsstraat 61 in Haule ontstond in 1896 een vechtpartij. Een 31-jarige arbeider uit Haulerwijk, in het bericht aangeduid als E. van der H., werd veroordeeld wegens wederzijdse mishandeling. Hij kreeg tien gulden boete of vijf dagen hechtenis. De herberg werd ook gebruikt voor verkopingen; al in juli 1858 werd er bij de toenmalige kastelein Wilt Jan Russcher een verkoop van veldvruchten aangekondigd.
Wat is nog zichtbaar?
- De richting en gedeelten van de Haulerwijkstervaart met het langgerekte bebouwingslint.
- De hervormde kerk aan Kerkstraat 13, gebouwd in 1852.
- De arbeiderswoning aan Kerkstraat 60, omstreeks 1890.
- De richting van de Kromme Elleboogvaart en sporen van de voormalige zijwijken.
- De oude verkaveling van de voormalige veengronden.
Andere verhalen en perioden
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, foto, herinnering of aanvulling over Haulerwijk? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.